Tre utfordringar for skrøpelege eldre

Av Per Steinar Stensland, Publisert onsdag 3. juni 2015

Norsk eldreomsorg er sannsynlegvis blant verdas beste. Men mange sjuke eldre får for mykje medisinar, dei er utsette for dårleg samarbeid mellom kommune- og spesialisthelsetenester og dei treng betre rehabiliteringstenester.

Sjølv om eldreomsorga vår er bra, er det mange sjuke eldre som får for mykje medisinar, er utsette for dårleg samarbeid mellom kommune- og spesialisthelsetenester og som treng betre rehabiliteringstenester. Foto: northlightimages/iStock

Foto: northlightimages/iStock

Mindre medisinar gjev betre helse
Ein norsk sjukeheimspasient får i gjennomsnitt ni ulike medikament. Mange får da mange fleire. Kvar og eitt av desse medikamenta er i hovudsak testa ut på unge menneske, og dei er testa ut eitt om gongen. Nokre av dei er livreddande. Gitt til gamle og sjuke, opnar likevel dette for biverknader og komplikasjonar i interaksjon mellom medisin, sjukdom og gamal kropp.

For legen skal det større mot og kompetanse til å avslutte bruk av medisin, enn til å føreskrive meir. Men det er vist at systematisk reduksjon av medisinbruk etter sjukehusopphald gir den gamle pasienten betre helse.

For pleiarane er det ei utfordring å sikre rett medisin til rett pasient, og vi ser at dette ikkje sjeldan sviktar. Pasienten får feil medisin eller feil dose.

Når skal det bli betre?

Svingdørspasientar – eit teikn på manglande samarbeid
Vi har tal på akutte reinnleggingar av eldre 30 dagar etter utskriving frå eit sjukehus. Rundt 12 til 18 prosent av utskrivingar fører til slik reinnlegging. Dette er tal som mellom anna skildrar svingdørsproblemet for pasientar som vert skrivne heim frå sjukehus for tidleg, før tenestene i kommunane er klare for å ta dei imot.

Desse eldre pasientane kan stå i fare for å bli kasteballar dersom systemet gløymer at samhandlingsreforma også er eit stort samarbeidsprosjekt. Mange helse- og omsorgsoppgåver ligg i grenselandet mellom kommune- og spesialisthelsetenesta.

Ansvarsdelinga må løysast ut frå lokale vurderingar basert på fagleg kompetanse der aktørane tar omsyn til kvarandre slik at tenestene til den gamle heng saman.

Når skal dette bli betre?

Rehabiliteringssenter aukar funksjonsevna raskare
Rehabilitering er eit finmaska nett av tenester som spenner frå kvardagsrehabilitering i heimesjukepleien til høgspesialisert sjukehusrehabilitering. I samhandlingsreforma vil rehabilitering i større grad enn før bli overført til kommunane.

Førebels ser det ut til at mange kommunar prøver å løyse desse oppgåvene aleine og at dei i liten grad samarbeider. Men det er nyleg vist i ein norsk studie at rehabilitering i eigne interkommunale einingar gir betydeleg betre resultat for pasienten enn rehabilitering i sjukeheim.

Resultata viser at dei som blei rehabiliterte i kommunalt senter auka funksjonsevna med nesten det dobbelte samanlikna med rehabilitering i sjukeheim, og dette i løpet av om lag halve tida. Gruppa som blei rehabilitert på sjukeheim hadde større behov for heimetenester etter rehabiliteringa, enn den andre gruppa.

Bør ikkje dette få konsekvensar for organiseringa?

Fylket treng ein snuoperasjon i omsorgssektoren

Av Per Steinar Stensland, Publisert onsdag 24. august 2011

Tal sjukeheimsplassar i Sogn og Fjordane har gått tilbake frå 1200 til knapt 1100, syner rapportering frå kommunane i perioden 2004 til 2010. I den same perioden har talet omsorgsbustader auka frå knapt 700 til 750, men dei siste fire åra har det ikkje vore nokon auke. Utviklinga stemmer dårleg med regjeringas tiltak for å styrkje omsorgstenesta. Omsorgsplan 2015 seier nemleg at landet skal ha 12 000 nye heildøgns omsorgsplassar og 12 000 nye årsverk i den kommunale helse- og omsorgssektoren innan 2015. 12 000 nye plassar og årsverk over ein femårs periode på landsplan tilsvarar ca. 50 årleg i Sogn og Fjordane.

I staden for å auke tal heildøgns omsorgsbustadar har vi hatt ein reell tilbakegang i fylket vårt. Mange kommunar har riktig nok planar om utbygging av omsorgsplassar, men det vil undre mange at utviklinga har vore negativ over ein lengre periode. Alminneleg retorikk går ut på at tilboda stadig vert betre. Jamvel om heimetenester vert utbygd, kan vi neppe seie at desse tala gir inntrykk av at kommunane har satsa tilfredsstillande på dette feltet.

Tal omsorgsplassar og tal årsverk er sentrale indikatorar for kommunane si måloppnåing i omsorgssektoren, og tala på årsverk i pleie og omsorg er heldigvis meir positive. Det har vore ein jamn vekst i årsverk frå 2007 til 2010. Det siste året har veksten vore godt over måltalet.
Men det kan sjå ut til at kommunane har problem med å fylle sektoren med personell som har relevant fagutdanning. Dei fleste kommunane har fallande andel årsverk med fagutdanning i brukarretta teneste, og dette gjeld også for fylket som heilskap. Ved inngangen til ei samhandlingsreform der kommunane skal ta på seg fleire og meir komplekse helse- og omsorgsoppgåver, gir dette eit utfordrande utgangspunkt.

Mangelen på tilsette fagfolk gjeld også legar. Talet legetimar per veke per bebuar i sjukeheim var meint å skulle auke med 50 % i perioden 2005-2010. Vårt fylke hadde lågare utgangspunkt enn landet elles og også låg vekst. Gjennomsnittleg har sjukeheimane i vårt fylke dermed den dårlegaste legebemanninga i landet, (0,26 legetimar per bebuar per veke, mot 0,36 legetime som gjennomsnitt for landet, dvs.  28 % lågare).

Som oppsummering: Kommunane har bygd ned talet heildøgns omsorgsplassar, dei har tilsett meir personell, men av desse er det færre som har fagutdanning. Samhandlingsreforma gjer det naudsynt å styrkje satsinga.

Trygge tenester – også i dårleg ver

Av Haavard Stensvand, Publisert onsdag 16. februar 2011

Diskusjonane om det framtidige tilbodet i spesialisthelsetenesta rasar som aldri før. I nokre tilfelle kan både argumenta og engasjementet tyde på standpunkta er basert like mykje på kjensler som på fornuft og realitetar. Det er vel heller ikkje til å unngå når temaet er organiseringa av ei offentleg teneste som i ytste konsekvens handlar om liv og død.

Diskusjonane om organiseringa av helsetenestene i kommunane har så langt hatt eit mykje lågare støynivå. Dette kan kanskje endre seg noko etter kvart som arbeidet med å gjennomføre samhandlingsreforma går framover.

Kommunane har ansvar for gode og forsvarlege helse- og sosialtenester til alle som treng det, uavhengig av alder og diagnose. Rammevilkåra er ulike frå ein kommune til ein annan. Det er t.d. variasjonar i kommuneøkonomien, og for nokre kommunar kan store avstandar gjere det ekstra utfordrande å yte gode nok tenester.

I delar av året vil vêret òg gi ekstra utfordringar for helse- og sosialtenestene. Det er difor nødvendig at kommunane har tenkt gjennom korleis tilbodet innan t.d. pleie og omsorg  skal kunne oppretthaldast òg på dagar med sterkt snøfall, stor skredfare, vegstengingar og brot på forsyninga av kraft og teletenester. Helse- og sosialberedskapslova pålegg kommunane å analysere kor sårbare tenestene er for t.d. uvêr. Med bakgrunn i slike analysar må det så gjennomførast førebyggjande tiltak som kan gjere tenestene mindre utsette og meir robuste.

I ein del tilfelle er det ikkje mogleg å førebyggje at ei hending skjer, eller å hindre at følgjene kan verte store. Difor er det nødvendig at kommunane har ein beredskap for korleis ulike situasjonar skal handterast, og at det er øvd på dette.

I ei undersøking som Fylkesmannen har gjort i vinter ser vi t.d. at det er ein del kommunar som ikkje har nødstraumsforsyning på alders- og sjukeheimen. Ut frå resultatet av undersøkinga meiner vi og at planane for å handtere straumbrot i helse- og sosialtenestene ikkje er gode nok i ein del kommunar.

Vi håpar og trur at konferansen som Fylkesmannen og Helsedirektoratet har invitert til denne veka kan vere eit steg på vegen til å betre på dette. Liv og helse skal vernast og sosiale tenester skal oppretthaldast på både godvêrsdagar og når storm og nedbør slår til. Det kan det kanskje vere på sin plass at vi frå tid til annan minner kvarandre om. I sin ytste konsekvens handlar jo òg kommunale tenester om liv og død.