Nynorskfylket Sogn og Fjordane

Av Gunnar O. Hæreid, Publisert onsdag 5. september 2012

Sogn og Fjordane fylkeskommune har i det siste teke fleire initiativ for å styrka nynorsken. Fylkeskommunen har mellom anna fått utarbeidd rapporten Språkfakta Sogn og Fjordane 1646-2012, og fylkestinget har vedteke å oppretta eit nynorsk forum for å følgja språkutviklinga i fylket og setja søkjelys på aktuelle problemstillingar.

Det er ikkje tvil om at nynorsk er viktig for identiteten til Sogn og Fjordane.  Den nemnde rapporten viser at alle kommunane i fylket har nynorsk som tenestemål. Dei vanlegaste samanlikningstala elles viser at nynorsk er nytta av:[1]

-          97 prosent av elevane i grunnskulen

-          84 prosent av elevane i vidaregåande skule

-          82 prosent av dei vernepliktige

-          99 prosent av kyrkjesokna

-          88 prosent av avisene

Sogn og Fjordane er truleg det fylket det er enklast å vera nynorskbrukar i. Eg trur mange av innbyggjarane kjenner seg att i ein påstand om at nynorsk er ein viktig del av identiteten til fylket vårt. Jamvel innflyttarar som har hatt bokmål som hovudmål, legg ofte om til nynorsk etter å ha budd her ei stund. Dei gjer det ikkje fordi nokon pressar dei eller dei kjenner dei må, men fordi inntrykka frå ei nynorsk omverd opnar augo for at nynorsk ikkje er noko tungt og vanskeleg, og dei får lyst til å prøva seg sjølve.

Likevel er også nynorsken i Sogn og Fjordane under press. Me merkar det på fleire måtar, til dømes:

- mange strevar med å skriva god nynorsk, både elevar, lærarar og tilsette i offentlege og private verksemder

- lærebøker og materiell for skular og barnehagar kjem seinare på nynorsk, eller finst ikkje i det heile

- innvandrarar får ikkje opplæring i nynorsk

- mykje marknadsføring på bokmål

- lite nynorsk i det samla riksdekkjande mediebiletet

- nokre offentlege etatar tek mållova lite på alvor

- vanskeleg språk frå offentlege etatar, som ber preg av å vera omsetjingar frå dårleg bokmål

- kampanjar mot sidemålet (i praksis mot nynorsk) frå sentrale strok

- sjølv om dei absolutte tala på nynorskbrukarar er relativt stabile, går prosentdelen av nynorskbrukarar ned fordi folkeauken er sterkare i andre delar av landet

På dei fleste punkta har me også mange gode døme både i og utanfor fylket, på at viljen og evnene er til stades. Utfordringa er å læra av dei gode døma.

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane helsar velkomen initiativa frå fylkeskommunen og ønskjer å vera ein medspelar i arbeidet for å styrka nynorsken.


[1] Tabell 1 i rapporten: Nynorsk språkbarometer 2011

Tyngdekrafta rår

Av Anne Karin Hamre, Publisert tysdag 28. februar 2012

Bergen jobba hardt for å få flytta nye Eksportfinans frå Oslo. Men byen midt i det eksportretta Vestlandet lukkast ikkje. Kvifor er det så vanskeleg å gjere det som NOU-en om kompetansearbeidsplassar tilrår –å fordele kunnskapsarbeidsplassar betre utover landet for å fremje vekst og verdiskaping?

Kunnskapsjobbane i næringslivet er ei viktig drivkraft for utvikling. Samstundes bidreg offentlege arbeidsplassar til breidde og variasjon i arbeidsmarknaden, og offentlege verksemder etterspør varer og tenester frå det lokale næringslivet. Ei jamnare fordeling av statlege arbeidsplassar har lenge vore eit politisk mål, og retningslinene for lokalisering av statlege arbeidsplassar slår fast at nye statlege verksemder skal lokaliserast utanfor Oslo.

I takt med at dei fleste lokale og regionale statsetatane har fått større nedslagsfelt, har mange stader med einsidige arbeidsmarknader frå før tapt viktige arbeidsplassar. Dette har gått stilt og roleg føre seg, i motsetnad til støynivået då sju statlege tilsyn og 800 arbeidsplassar vart flytta ut av Oslo. Høg merksemd frå sentrale tillitsvalte og media, karakteriserer denne prosessen. Vi har fått fleire evalueringsrapportar som følgje av tilsynsutflyttinga, som Difi sin rapport om dei menneskelege sidene. Eg vil tru at nedlegging av statlege kontor i kommunane og flytting av statlege oppgåver frå fylkeskontor til større regionkontor, også har hatt sine menneskelege sider. Desse prosessane har gått føre seg i langt mindre robuste arbeidsmarknader enn Oslo.

Ideen om betre spreiing av statlege arbeidsplassar er ikkje ny, men historia stadfestar at dette er vanskeleg å få til. Som ein del av den første maktutgreiinga studerte professor Harald Sætren ein 20 år lang prosess der det opphavlege målet var å flytte ut statsinstitusjonar frå Oslo.[1] Ved inngangen til 1960-talet var biletet mykje det same som vi ser i dag; ein kraftig vekst i talet på arbeidsplassar i Oslo, sentralisering og pressproblem i hovudstaden. For å bøte på denne ubalansen, vart det lansert eit program for å flytte statlege institusjonar ut frå Oslo. I løpet av dei neste 20 åra var to utval i sving for å utgreie utflytting, Ingebretsenutvalet og Grandeutvalet. Undervegs i prosessen antyda styresmaktene at det kunne bli aktuelt å flytte nærare 20 000 arbeidsplassar ut frå hovudstaden. Då kommunalministeren i 1981 sette sluttstrek for utflyttingsplanane, var det ikkje komme til meir enn om lag 2000 nye arbeidsplassar utanfor hovudstaden. Oslo hadde hatt ein tilvekst på 15 500 statlege arbeidsplassar i åra 1961-78, og talet på statlege institusjonar i hovudstaden auka frå 180 til 290 i same perioden.

Ei av forklaringane Sætren trekkjer fram, er manglande politisk leiarskap. Statsrådane i dei ulike departementa var meir lojale mot sektorinteresser i eige departement, enn å følgje opp utflyttingsplanane. På grunn av liten utgreiingskapasitet i dei to utvala, fekk institusjonane sjølve oppdraget med å utgreie utflytting. Det synte seg vanskeleg å produsere balanserte utgreiingar som kunne gje endringar i eigen organisasjon. Eitt døme var Statens sprengstoffinstitutt, som kom med 104 argument mot flytting, og ikkje eitt einaste for. Ei av dei viktigaste forklaringane Sætren trekkjer fram, er interessegruppe-politikk. Arbeidstakarorganisasjonane , sentralforvaltninga, Oslo-media og utflyttingsskeptiske politikarar i regjering og Storting danna eit breitt, godt organisert og ressurssterkt interessefellesskap, medan tilhengarane av utflytting var lausare organiserte og geografisk spreidde.

Sogn og Fjordane er storprodusent av fornybar energi, og tilhøva ligg godt til rette for senter for datalagring og -drift. Vi har mellom anna verksemda Local Host, som etablerer datasenter i den nedlagde olivingruva i Eid kommune. Det statlege eigedomsselskapet Entra Eigedom etablerer eit stort datasenter på det sentrale Austlandet. Difi startar samstundes arbeidet med å greie ut ein felles IKT-driftsorganisasjon i staten. Dersom ein slik driftsorganisasjon vert ein realitet, bør ikkje det sentrale Austlandet vere den opplagde lokaliseringa. I alle fall ikkje om NOU-en om kompetansearbeidsplassar skal takast på alvor.


[1] Harald Sætren: Iverksetting av offentlig politikk. Universitetsforlaget, 1983.

Læring og tilsyn med kommunane

Av Oddvar Flæte, Publisert tysdag 8. mars 2011

Eg har bladd i gamle papir og funne ei gild  formulering frå kommuneøkonomiproposisjonen i 2001: ”En forutsetning for modernisering og effektivisering av kommunal sektor er at den statlige detaljstyringen reduseres og at kommunen blir gitt større muligheter for selvstendig prioritering og valg tilpasset lokale forhold.”

Statsvitar Øyvind Østerud som leia den store makt- og demokratiutgreiinga rundt tusenårsskiftet,  peikar på at tilsyna spelar ei stadig større rolle i forvaltninga. Endringa skjedde særlig på 1990-tallet.  – Ulike tilsyn har fått ein domstolliknande karakter der dei tolkar eit lovverk, sier Østerud. Og han legg til: – Der politikarane før dreiv med direkte styring, er det nå dei statlege tilsyna som har fått ein viktigare rolle.

Fylkesmannen  rapporterer til tolv departement og fleire direktorat og tilsyn. Der blir det lagt auka vekt på tilsyn – dei fleste i høve kommunale organisasjonar. I 2010 har vi utført 100 tilsyn retta mot det kommunale systemet. Metodikken som blir nytta er ulik.

Eg er oppteken av at tilsyn skal bidra til læring og endring hos tenesteytarane. Gode læringsprosessar handlar om mål, korrigering, rettleiing og ros. Det er få som trur at påpeiking av avvik åleine gir varig læring. Eg trur modernisering og effektivisering av kommunal sektor handlar om medvitne og lærande organisasjonar. Men det startar hos dei folkevalde. Det er dei som lagar lovene, gir høve til forskriftsstyring, krev tilsyn og vektlegg avvik.  Og det er dei som burde prioritere og seie kva dei vil vere opptekne av i si oppfølging.

Men noko blir borte på vegen frå Storting via departement via direktorat og/eller tilsyn via fylkesmenn til kommunane. Sjølve lærings- og utviklingsprosessen blir på vegen avløyst av eit fokus på å finne avvik. Direktorat og tilsyn er i mindre grad opptekne av korleis vi som underliggande organisasjonar skal bli betre. Dei er opptekne av styring, risikovurdering, rapportering  og at dei kan syte for å møte kritikk med avviksrapportering.

Den normative modellen fungerer truleg i avgrensa grad.   Eg trur ikkje Stortinget primært er opptekne av avvik. Eg trur Stortinget er meir opptekne av  at forvaltninga er lærande organisasjonar.

Eg trur både folkevalde, stat og kommune bør ha læring som rettesnor. Det er  forbetring som gir framgang og utvikling. Eg trur vi kunne ha redusert den statlege detaljstyringa ved at kommunane blir gitt større mulegheiter for sjølvstendig prioritering og val tilpassa lokale forhold. Eg trur det er for mange direktorat og tilsyn som utviklar tunnelsyn for sine fagområde. Heilskapssynet som både Storting og regjering skal stå for, har skrinne vilkår i eit direktorat.

Truleg ville kommunane fungere betre som tenesteleverandørar om vi fekk bidra meir til rettleiing og fornying enn kontroll og tilsyn. I det minste burde alle tilsyn ha høve til samstundes å gi rettleiing.

Da kunne vi markere 10-årsjubileet for kommuneøkonomiproposisjonen med: Ja, offentleg sektor vil stå fram også som ein lærande organisasjon!

Mobbing – skule- eller samfunnsproblem?

Av Åslaug Krogsæter, Publisert torsdag 3. mars 2011

Eit læringsmiljø som fremjar helse, trivsel og læring står høgt på den nasjonale politiske dagsordenen. Regjeringa har difor i samarbeid med interesseorganisasjonar og partar i arbeidslivet vedteke eit nytt manifest mot mobbing for perioden 2011-2014. Målet er at alle barn og unge skal ha eit godt og inkluderande oppvekst- og læringsmiljø med nulltoleranse for mobbing. Kunnskapsministeren oppmodar alle ordførarane i landet om å vedta eit lokalt manifest for å styrkje  forplikting og engasjement.

Mobbing er ikkje berre eit skuleproblem. Vedvarande negativ eller vondsinna åtferd kan finne alle stader der menneske samlast og ikkje har klare normer for respektfull og inkluderande åtferd. Ubalanse i styrkjeforhold både fysisk og psykisk kan leggje grunnlag for trakassering og krenkjande ord og handlingar. Det er særleg alvorleg når dette rammar barn og unge som i mindre grad enn vaksne kan forsvare sine interesser og sin integritet. Vi veit at krenkjande åtferd kan redusere mennesket si oppleving av verdi og dermed skade utviklinga av ei positiv sjølvkjensle.

Vi har alle eit ansvar for å seie ifrå og stoppe mobbing når vi ser eller høyrer om dette. Eit særleg ansvar har dei som til dagleg arbeider i skular og barnehagar og bidreg i fritidsaktivitetar. Vi har framleis utfordringar når over fem prosent av elevane seier at dei blir mobba éin eller fleire gongar i veka. Det er likevel slik at det viktigaste og vanskelegaste arbeidet er å førebyggje mobbing. Her må skulane og barnehagane arbeide systematisk og langsiktig for å skape eit klima prega av respekt og inkludering. Dette handlar om å skape læringsmiljø der alle opplever meistring og der alle får delta i samhandling og aktivitetar som styrkjer evna til omsorg og empati. Ifølgje den generelle delen av læreplanen er sluttmålet for opplæringa  å oppmuntre den einskilde til å realisere seg sjølv på måtar som kjem fellesskapet til gode – å fostre til menneskelegdom for eit samfunn i utvikling.

Det er mitt ønske at alle ordførarane i Sogn og Fjordane engasjerer seg i dette arbeidet i samarbeid med dei som til dagleg har ansvar for at barn og unge. Fylkesmannen vil som ein del av dette viktige arbeidet også i år føre tilsyn med at skulane driv eit godt førebyggjande arbeid, stoppar krenkjande ord og handlingar og samarbeider godt med elevar og føresette gjennom  til dømes rådsorgana i skulane. Det er kommunane som må syte for at dette blir gjort på ein forsvarleg måte, og til hjelp i dette arbeidet har Utdanningsdirektoratet mellom anna laga ein rettleiar i arbeidet mot mobbing og definert kjenneteikn på eit godt læringsmiljø.

Portalsykja

Av Anne Karin Hamre, Publisert fredag 1. oktober 2010

På same måte som det finst eit nasjonalt kompetansesenter for mangt og mykje, har vi fått ein jungel av offenlege portalar og nettstader. Bakgrunnen er nok eit oppriktig ønske om å gjere offentleg informasjon enklare tilgjengeleg for folk, men eg er ikkje sikker på om ressursbruk og resultat står i stil med intensjonane.

Siste skot på stamma er www.evalueringsportalen.no. Det er Senter for statlig økonomistyring (SSØ) som skal opprette denne tenesta før nyttår. Fylkesmennene har saman med andre statlege verksemder fått brev frå SSØ med pålegg om å grave djupt i arkiva våre etter evalueringsrapportar. Alle evalueringar vi har bestilt sidan 2005, og dei viktigaste sidan 1994. For kvar rapport skal det registrerast opplysningar i eit skjema som inneheld 18 punkt, inkludert ei oppsummering av rapporten. Sidan våre evalueringar kan vere arkiverte under andre overskrifter enn ”evaluering”, inneber dette at mange fagfolk med lang fartstid i organisasjonen må i sving med å leite fram rapportar i tillegg til arkivpersonalet. Dette oppdraget kjem i tillegg til eit utal rapporteringskrav og spørjegranskingar frå sentrale statlege institusjonar.

Samstundes strevar vi med å få nok ressursar til kjerneoppgåvene våre, som mellom anna  handlar om rettstryggleiken til folk. Som tilsyn i barnevernet, klagesaker innan skule, helse og sosial og fri rettshjelpssaker. Og vi strevar med balansen mellom løpande saksbehandling og nok tid til å gjennomføre den rettleiinga og opplæringa som kommunane etterspør i plansaker, kommunalrett og økonomiforvaltning.

Eg trur evalueringsportalen og liknande tenester som baserer seg på at mange verksemder skal levere innhald, får store utfordringar med å skape eit komplett oversyn og å halde tenesta levande. Svært mange av dei rapportane evalueringsportalen etterspør, er nok alt publiserte på nettet. Skal det offentlege klare å balansere informasjonsoppgåvene med andre viktige oppgåver, må det gjerast ein stor jobb med felles spelereglar slik at informasjon kan utvekslast på tvers av ulike nettstader. På teknisk språk heiter dette interoperabilitet, som er eitt av prinsippa for ny IKT-arkitektur i staten.

Det er Direktoratet for forvaltning og IKT (Difi)   som skal få oss til å jobbe etter desse prinsippa. Difi administrerer forresten ikkje mindre enn tre nettstader for offentlege innkjøp; Doffin.no, Anskaffelser.no, og Ehandel.no. Ikkje enkelt for innkjøparar som frå før har eit komplisert regelverk å orientere seg i, å halde seg oppdatert. Kanskje Difi kan starte med å rydde i eige hus?

Videokonferansar

Av Oddvar Flæte, Publisert måndag 4. januar 2010

Det burde vere greitt.  Argumenta er mangfaldige: Klima, reisetid, installert utstyr og  effektivitet.

Klimaet står høgt på dagsordenen i det offentlege ordskiftet. Flyturen Sogndal-Oslo har eit gjennomsnittleg CO2-utslepp på 48,5 kg per person. Bil og tog kjem i tillegg. Vi snakkar om klimaet, men nyttar i mindre grad verkemiddel.

Som arbeidsgivar registrerer eg at staten har så gode ordingar for avspasering ved reiser at eit dagsmøte i Oslo gir rett til å avspasere ein heil arbeidsdag i etterkant. Det er dei sentrale forhandlingane i hovudstaden som har gitt slike resultat. Dei gjer det monaleg dyrare å drive ei forvaltning med store avstandar enten du skal på tilsynsbesøk i eige fylke eller ha kontakt med sentraladministrasjonen.

Men det er tungt å få til videokonferansar. Møte som varer mindre enn eit par timar, vil til vanleg  kunne fungere også når ein sit fleire hundre mil frå kvarandre. Videokonferansar duger ikkje i alle saker, og ikkje utan ein viss møtedisiplin. Men praktisk ligg det til rette ved at mange organisasjonar har skaffa seg utstyret, nokon også direkte på pc-en. Og det kan lett kombinerast med framsyning av lysark.

Som brukar ergrar det meg å reise til hovudstaden på ein times møte fordi dei som inviterer til møte ikkje er van med å nytte utstyret. Og som vegrar seg dersom du foreslår det. Dersom du har ei vanskeleg sak der du også treng litt velvilje, er det ikkje viseleg  å argumentere for lenge.

For det er gjerne i hovudstaden vankunna rår. Det står ikkje på utstyret, men det skortar ofte på evne og vilje til å nytte videokonferansar som eit effektivt hjelpemiddel. Det er kjekt å fly med Widerøe, men det er dagar da flyturane blir så humpete at vi landar på heilt andre flyplassar enn det som var planlagt.

For 2010 ønskjer eg meg at leiarane i departementa går føre og inviterer til videokonferansar kvar gong møta skal vare mindre enn to timar. Og vidare – at dei fast overfører konferansar som også fleire i ein organisasjon kan ha nytte av. For klimaet og effektiviteten si skuld.

Problematisk og upassande

Av Oddvar Flæte, Publisert måndag 23. november 2009

Det er sjølvsagt ikkje greitt å få ein slik karakteristikk på prent i Vestlandet si storavis. Og jamvel frå ein respektert professor i offentleg rett. Eg noterer at NRK lagar avstemming på om fylkesmannsbloggen er upassande. Fleirtalet meinte ikkje det.

Det er fleire prinsipp som skal ivaretakast: Fylkesmannen må vere eit truverdig organ som ikkje ytrar meiningar i strid med rolla vår. Dersom vi kommenterer saker som vi seinare kan få tilbake som tilsynsorgan eller tvisteløysar, vil det bidra til å svekke omdømmet om vi har flagga ei bestemt meining. Dette er eit grunnleggjande prinsipp som vi ikkje har råd til å skusle bort.

Les resten av dette innlegget »

Usynlege kvinner i fjordfylket

Av Anne Karin Hamre, Publisert onsdag 30. september 2009

Kvifor er kvinnene så lite synlege i mediebiletet i Sogn og Fjordane? Kvifor vert to lesarinnlegg av to kvinner om Badeland i Luster illustrert med eit bilete av to mannlege kommunestyrerepresentantar? Er det heilt ok at vi berre har to fylkessynsarar med ganske lik ståstad som heiter Arnestad og Aarebrot?

Slike spørsmål vart drøfta på seminaret om kvinner, menn og media på Tørvis hotell i Luster måndag kveld. Journalist Marit Rein frå avisa Nordlys fortalde om Farvel Taliban – prosjektet deira som handla om å doble talet på kvinnelege kjelder frå 20 til 40 prosent, og at det skulle vere ei kvinne på kvar einaste førsteside. Og kvinna skulle ikkje vere ”kakepynt”. Så lenge sjefredaktøren hadde fokus på dette, var prosjektet vellukka. Til og med sportssidene fekk eit kvinneløft. Diverre forsvann mykje av gløden då redaktørfokuset skifte over på omstilling og nedbemanningar.

Les resten av dette innlegget »

Vi bloggar vidare

Av Oddvar Flæte, Publisert torsdag 10. september 2009

Ein fylkesmann er best når han ikkje er synleg, var det ein redaktør som hevda. Fylkesmannen må vere meir synleg, sa ein annan. Forvaltar du mynde, må du halde deg til paragrafane, sa ein tredje.

Godt at vi ikkje  er møtt med likesæle. Men vi kan klart bli betre på formidling: Frå fylket og i fylket. For vi sit på ein god utsiktsstad. Samstundes så er vi ein aktør fordi vi skal tolke reglar og lover, syte for at rettstryggleiken til den einskilde blir ivareteken og varsle sentrale styresmakter om utviklinga i fylket.

Men vi kan og bør kommunisere betre. Rett nok er postlista vår offentleg, vi legg ut mange saker direkte på heimesida vår, vi reiser rundt i kommunane og både lyttar og gir råd. Likevel – vi vedgår at vi kan bli betre på dialog.

Dei sosiale media er ei krevjande sak for oss. Vi høver neppe heime på Facebook, vi er usike på om vi bør twitre, men det gjør inntrykk når det bli hevda at kommunikasjon på nettet blant dei under 30 knapt er på e-post.

Etter ein prøveperiode med ståstad Brussel, går vi nå meir systematisk inn i bloggverda. I tida framover vil eg eller andre i embetet leggje ut minst ein blogg kvar veke. Bloggane vil vere observasjonar, meiningsytringar, utfordringar eller drøftingar av aktuelle emne i fylket.

Og så vonar vi på respons. At det blir fremja synspunkt, blir meint på tvers og langs – med namn under.

Vil vi lukkast med å gjere ein betre jobb? Vi evaluerer saman med dykk til sommaren.