Bioøkonomi – ikkje berre eit nytt moteord

Av Christian Rekkedal, Publisert tysdag 23. juni 2015

Bioøkonomi har dukka opp som eit moteord innan forsking, næringsutvikling og politikk. Det handlar om berekraftig produksjon basert på fornybare biologiske ressursar, det som veks i vatn, jord og skog – naturleg eller i styrte prosessar. Berekraftig utvikling har trippel botnlinje: både økonomisk overskot, miljø- og klimavenleg produksjon, og positiv sosial utvikling. Hausten 2014 arrangerte Forskingsrådet og Innovasjon Noreg den første store bioøkonomikonferansen her i landet.

Vår vestlege økonomi var naturbasert fram til om lag 1900, deretter oljebasert, og no kjem bioøkonomien etter kvart som vi må fase ut fossil energi dei neste femti åra. Vi skal ikkje gå tilbake til livet før forbrenningsmotoren, men bruke moderne kunnskap og teknikk for å halde oppe vårt moderne samfunn og velstand. 

Det er mange problem som må løysast, men det gir også spennande og nye moglegheiter:

  • Korleis kan enzym industrielt omdanne cellulose og anna uetande biomasse til sukker?
  • Alt som kan lagast av olje, kan også lagast av trefiber, men korleis gjer vi det industrielt?
  • Korleis lage biogass frå biomasse på ein økonomisk forsvarleg måte?
  • Kan datastyrte robotar drive lette landbruksmaskiner på åker og eng?
  • Kan vi lage husdyrfôr av algar og fiskefôr frå trefiber – «sitkalaks»?
  • Arealplanlegging – korleis ta vare på dei produktive areala for produksjon av biomasse?
  • Korleis berekne miljøkostnad som ein del av det økonomiske reknestykket?

Her er mange dilemma. Vi treng fornybar energi for å redusere klimaendringane, men samstundes er prisen på energi forholdsvis låg. Det gir ikkje motivasjon for å utvikle og drifte nye energikjelder. Korleis skal vi då kunne kome skikkeleg i gang med dette grøne hamskiftet?

Ingen har dei endelege svara på desse spørsmåla, men det skjer heldigvis mykje nytenking, og stadig fleire aktørar marker seg . Regjeringa skal lage ein nasjonal bioøkonomistrategi i løpet av 2015. Innovasjon Noreg satsar tungt på Grøn vekst. Universitets- og forskingsmiljøa har kome godt på banen, særleg i miljøet på Ås med Norges miljø- og biovitenskaplege universitet NMBU og det nyoppretta Norsk institutt for bioøkonomi NIBIO.

Kva utfordringar og moglegheiter gir dette for oss her i fylket?

  • For tradisjonelt landbruk som må produsere mat og trefiber med ny kunnskap og teknologi?
  • For oppdrettsnæringa, ei suksesshistorie innan biologisk produksjon, men som må unngå lakselus, ureining og sjukdomar?
  • For dei store skog og utmarksområda som no er i ferd med å gro att?
  • Kan industrimiljøa med lang erfaring i storskala effektiv produksjon, finne nye og framtidsretta produkt innan bioøkonomien?
  • Kan reiselivsnæringa som hovudsakleg er basert på naturopplevingar, bli berekraftig både i teori og praksis?
  • Korleis kan ein ta prinsippa for bioøkonomi inn i planarbeidet?

 Bioøkonomi er ikkje berre eit moteord, det er ein realitet og ei utfordring som har kome for å bli.

Vi helsar jakta på tidstjuvar velkomen

Av Anne Karin Hamre, Publisert tysdag 4. mars 2014
Regjeringa har pålagt alle statlege verksemder å fjerne tidstjuvar i eiga verksemd til neste år, og å rapportere innan 1. september 2014 kva vi sjølve har tenkt å gjere. Dette er eit godt initiativ. Vi ser fram til å halde fram med å bidra til forenkle og fornye offentleg sektor.
I Difi-rapporten 2013:11 om direktorata si rolle i gjennomføringa av nasjonal politikk, vert det synt til at direktorata i perioden 2003-13 har hatt ein vekst i talet på tilsette med 23 prosent, og departementa 16 prosent. Fylkesmennene har lege stabilt,  trass i fleire oppgåver og auka forventningar. Difor har effektivisering og fornying lenge vore ein naudsynt del av kvardagen vår. Fylkesmennene har samarbeidd om å utvikle digitale løysingar, til dømes elektronisk løysing for fritt rettsråd og partistøtte. I desember 2012 vart nye fylkesmannen.no lansert, og 18 embete fekk nye heimesider til ein total prosjektkostnad av 3,7 mill. kroner. Eg trur ein skal leite lenge for å finne ei portalløysing for så mange verksemder til ein slik pris. Samstundes er det viktig å utvikle fylkesmannsportalen med fleire og betre løysingar for brukarane våre, t.d. elektroniske skjema.
På oppdrag frå Fornyingsdepartementet (FAD)  koordinerte vi i 2011 ei kartlegging og vurdering av nye elektroniske tenester som kan utviklast for fylkesmennene, både for å effektivisere eiga verksemd og levere betre tenester. Vi  håpar  Kommunal- og moderniseringsdepartement snart set av ressursar slik at vi kjem i gang med dette viktige arbeidet.
Oppdraget om å fjerne tidstjuvar gir òg rom for å peike på pålegg og regelverk som gjer oppgåveløysinga meir tungvint. Vi håpar at kommunane får same høve til å gje tilbakemelding. Det held ikkje å spørje statlege styresmakter enkeltvis om kva føringar og rapporteringskrav som kan kuttast for å frigjere ressursar til den eigentlege jobben med å yte gode tenester til innbyggjarane. Eit departement eller direktorat ser ikkje kvar for seg summen av krav og forventningar som vert stilt.
Etter eit møte med Forskingsrådet om forskingsbasert innovasjon i offentleg sektor, har vi, i samarbeid med KS, fylkeskommunen og Nav, teke initiativ til eit prosjekt for å kartleggje statlege rapporteringskrav til kommunesektoren. Hausten 2013 fekk vi tildelt midlar frå regionalt forskingsfond Vestlandet til forprosjektet Rapporteringskrav mot kommunane: eit nedanfrå-og-opp-prosjekt. Høgskulen i Sogn og Fjordane og Vestlandsforsking skal gjennomføre forprosjektet, som skal munne ut i  eit offentleg innovasjonsprosjekt som har til siktemål å føreslå enklare og betre rapporteringsordningar mellom staten og kommunesektoren.
Vi ser fram til å føreslå kva tidstjuvar som kan kuttast . Eg kan nemne at vi i 2008 sende eit brev til FAD om store ressursar til rapportering, der vi la ved eit samla oversyn over rapporteringskrava frå dei ulike oppdragsgjevarane våre. Eg vil tru det meste av innhaldet stadig er aktuelt. Difor vil eg gjere merksam på at jakta på tidstjuvar skaper store forventningar om at det faktisk skjer endringar, ikkje minst for føringar, pålegg og krav som kjem frå den sentrale statsforvaltninga.

Regjeringa har pålagt alle statlege verksemder å fjerne tidstjuvar i eiga verksemd til neste år, og å rapportere innan 1. september 2014 kva vi sjølve har tenkt å gjere. Dette er eit godt initiativ. Vi ser fram til å halde fram med å bidra til forenkle og fornye offentleg sektor.

I Difi-rapporten 2013:11 om direktorata si rolle i gjennomføringa av nasjonal politikk, vert det synt til at direktorata i perioden 2003-13 har hatt ein vekst i talet på tilsette med 23 prosent, og departementa 16 prosent. Fylkesmennene har lege stabilt,  trass i fleire oppgåver og auka forventningar. Difor har effektivisering og fornying lenge vore ein naudsynt del av kvardagen vår. Fylkesmennene har samarbeidd om å utvikle digitale løysingar, til dømes elektronisk løysing for fritt rettsråd og partistøtte. I desember 2012 vart nye fylkesmannen.no lansert, og 18 embete fekk nye heimesider til ein total prosjektkostnad av 3,7 mill. kroner. Eg trur ein skal leite lenge for å finne ei portalløysing for så mange verksemder til ein slik pris. Samstundes er det viktig å utvikle fylkesmannsportalen med fleire og betre løysingar for brukarane våre, t.d. elektroniske skjema.

På oppdrag frå Fornyingsdepartementet (FAD)  koordinerte vi i 2011 ei kartlegging og vurdering av nye elektroniske tenester som kan utviklast for fylkesmennene, både for å effektivisere eiga verksemd og levere betre tenester. Vi  håpar  Kommunal- og moderniseringsdepartement snart set av ressursar slik at vi kjem i gang med dette viktige arbeidet.

Oppdraget om å fjerne tidstjuvar gir òg rom for å peike på pålegg og regelverk som gjer oppgåveløysinga meir tungvint. Vi håpar at kommunane får same høve til å gje tilbakemelding. Det held ikkje å spørje statlege styresmakter enkeltvis om kva føringar og rapporteringskrav som kan kuttast for å frigjere ressursar til den eigentlege jobben med å yte gode tenester til innbyggjarane. Eit departement eller direktorat ser ikkje kvar for seg summen av krav og forventningar som vert stilt.

Etter eit møte med Forskingsrådet om forskingsbasert innovasjon i offentleg sektor, har vi, i samarbeid med KS, fylkeskommunen og Nav, teke initiativ til eit prosjekt for å kartleggje statlege rapporteringskrav til kommunesektoren. Hausten 2013 fekk vi tildelt midlar frå regionalt forskingsfond Vestlandet til forprosjektet Rapporteringskrav mot kommunane: eit nedanfrå-og-opp-prosjekt. Høgskulen i Sogn og Fjordane og Vestlandsforsking skal gjennomføre forprosjektet, som skal munne ut i  eit offentleg innovasjonsprosjekt som har til siktemål å føreslå enklare og betre rapporteringsordningar mellom staten og kommunesektoren.

Vi ser fram til å føreslå kva tidstjuvar som kan kuttast . Eg kan nemne at vi i 2008 sende eit brev til FAD om store ressursar til rapportering, der vi la ved eit samla oversyn over rapporteringskrava frå dei ulike oppdragsgjevarane våre. Eg vil tru det meste av innhaldet stadig er aktuelt. Difor vil eg gjere merksam på at jakta på tidstjuvar skaper store forventningar om at det faktisk skjer endringar, ikkje minst for føringar, pålegg og krav som kjem frå den sentrale statsforvaltninga.

Dialog som verdiskapar?

Av Svein Helge Steinsåker, Publisert tysdag 26. februar 2013

Dialog og samarbeid var hovudtema då prosjektet stat – næring Sogn og Fjordane tidlegare denne månaden samla deltakarar frå privat og offentleg sektor til plan- og byggjesakskonferanse i Førde. Føremålet med konferansen var mellom anna å betre rolleforståinga mellom offentlege og private planleggjarar og næringsaktørar. Dialog, erfaringsutveksling og nettverksbygging vart av deltakarane framheva som svært viktige tiltak for å sikre oversiktelege og effektive plan- og byggjesaksprosessar. Det var også mange som understreka behovet for langsiktig, overordna planlegging og at alle partar involverer seg tidleg i planprosessane.

Betre dialog og er også eit gjennomgåande tema i regjeringa sin Strategi for økt innovasjonseffekt av offentlige anskaffelser, som vart lagt fram sist veke. Offentleg sektor i Noreg handla i 2011 varer og tenester for nær 400 milliardar kroner, og auka samarbeid mellom innkjøpar, leverandør og brukar vil venteleg kunne gi meir effektiv ressursutnytting og betre tenestekvalitet.

Omgrepet ”leverandørutvikling” inneber at det offentlege i større grad enn tidlegare skal leggje til rette innkjøpsprosessane slik at leverandørmarknaden vert både utfordra og utvikla. Auka dialog mellom kunde og leverandør kan, i tillegg til å utvikle lokalt næringsliv, også gi innspel til å utforme sjølve konkurransegrunnlaget på nye måtar.

Offentlege verksemder skal til dømes kjenne til langsiktige utviklingstrekk innanfor sine ansvarsområde, og dei totale innkjøps- og brukskostnadene for eit produkt skal leggjast til grunn ved innkjøp. Dette ”livssyklusprinsippet” gjer det enklare å sjå innkjøp av varer og tenester i eit nytt lys, og kanskje er det slik at tenester og løysingar frå det lokale næringslivet er både billigast og best i det lange løp?

Informasjonstilgang er avgjerande for å sikre effektive innkjøpsprosessar, og elektroniske kanalar vert stadig viktigare. Korleis kan ein gjere regelverket lettare tilgjengeleg og enklare å bruke for både kunde og leverandør? Når kjem ”AnskaffelsesAPPen”, og kan den bli utvikla her i fylket?

Betre samspel mellom offentleg og privat sektor i innkjøpsprosessane er altså eit tiltak for å stimulere til næringsutvikling og betre offentlege tenester. Målet med meir marknadskontakt er mellom anna å gi innkjøparen betre oversikt over kva som finst i marknaden, og kva som eventuelt kan utviklast. Men for å lukkast må vi også engasjere leverandørane:

Korleis kan næringslivet i Sogn og Fjordane finne løysingar som svarer til behova innanfor offentleg sektor, og i kva grad kan lokale verksemder bidra til å definere utviklingsbehova også på nasjonalt nivå? Etterspør det offentlege konkrete løysingar når vi eigentleg bør skildre føremålet? Og har kunden alltid rett?

IKT som endringsverktøy

Av Jørn Stenehjem, Publisert måndag 7. november 2011

Alle organisasjonar nyttar i våre dagar IKT som eit sentralt hjelpemiddel. IKT er i dei fleste endringsprosessar eit sentralt tema. Det er sjeldan vi høyrer om store endringar, eller reformer, som blir gjennomført utan at IKT er sentralt. Er IKT eit verktøy for å gjennomføre vedtekne endringar, eller er IKT drivar av endringa?

Svaret på spørsmålet mitt er sjølvsagt ikkje eintydig. Min påstand er likevel at IKT er for lite nytta som drivar, men i stor grad blir nytta til å gjennomføre endringa utan å vere premissleverandør for endringa i seg sjølv.

I privat næringsliv har IKT vore eit viktig verktøy for effektivisering og endringsleiing. Eit døme kan vere omgrepet Lean som kjem frå det japanske industrikonsernet Toyota. Lean er i kortform ein moderne serieproduksjonsmetode som ikkje ville vere muleg utan avanserte IT-løysingar.

Kan IKT vere ein premissleverandør for endringar også i det offentlege? Sjølvsagt! Om det offentlege, på alle nivå, ønskjer å gjere gjennomgripande endringar må IKT inn på eit tidspunkt der reforma framleis er på planstadiet. Lånekassen og Skatteetaten er store lokomotiv i slike satsingar. Desse to etatane har gjennomført store gjennomgåande endringar der IKT har vore nytta som ein premiss. Det er sikkert mange meiningar om prosessar og resultat av satsingane, men alle kan vere samde om at for brukarane har endringane vore ein suksess.

Finst det slike suksesshistorier også på eit lågare forvaltningsnivå? Nei, diverre. Kvifor ikkje? Min påstand er at dei lokale forvaltningsnivåa manglar den naudsynte visjonen og gjennomføringsevna som trengs. Og kanskje midlane. Men midlane finst heilt sikkert om nokon set i gang å leite etter dei. Direktoratet for forvaltning og ITK (Difi) har laga ein rapport, Digitalt førstevalg, som analyserer utfordringane for endring med IKT som premiss. Her er det og eksempel som kan vere interessant lesing for mange.

Så utfordringa til oss i Sogn og Fjordane blir: Finst det nokon som har visjonen, og evnene? Som ønskjer å vere i front med IKT?

Fornyingsarbeid som verkar

Av Anne Karin Hamre, Publisert tysdag 5. juli 2011

Programstyret for fornying av offentleg sektor og IKT har nyleg tildelt 5,8 mill kroner til 13 kommunale fornyingsprosjekt. Mellom prosjekta er digitalt planregister for Nordfjord-kommunane, politikarportal for 11 kommunar i Sunnfjord og Ytre Sogn og eit prosjekt om etter- og vidareutdanning av lærarar i vaksenopplæringa for alle kommunane i fylket, som Flora kommune skal koordinere.

I programstyremøta brukar vi å få presentasjonar av prosjekt som har fått midlar tidlegare. Denne gongen hadde vi besøk av Arne Kringlen, som er prosjektleiar for interkommunalt plansamarbeid i Sunnfjord. Kommunane Jølster, Førde, Gaular, Naustdal og Flora er i praksis eit felles bu- og arbeidsområde, og det er fornuftig å tenkje planlegging på tvers av kommunegrensene. Vi reknar med at andre kommunar er interesserte i å høyre meir om dette prosjektet, og kjem difor til å leggje opp til formidling frå planprosjektet på samlingar for kommunane.

Fylkesmannen har sidan 2004 sett av skjønsmidlar til fornyingsprosjekt i kommunane. I 2006 etablerte fylkeskommunen Fornying av offentleg sektor og IKT som eitt av fem regionale utviklingsprogram. Fylkesmannen og fylkeskommunen vart samde om å slå saman dette programmet med vårt fornyingsarbeid. Vi samarbeidde om ein programplan, og fekk oppnemnt eit programstyre med representantar for KS, fylkeskommunen og Fylkesmannen. Dette er eitt av fleire døme på eit godt samarbeid mellom Fylkesmannen og fylkeskommunen i vårt fylke.

Sidan 2006 er det kvart år sett av mellom 2,5 og 3 mill kroner frå det regionale utviklingsprogrammet og 5-7 mill kroner av skjønsmidlane til kommunalt fornyingsarbeid. Til saman er det løyvd 51 mill kroner til 117 prosjekt, dei fleste er interkommunale samarbeidsprosjekt. Legg vi til at vi stiller krav om 50 prosent eigeninnsats, er det nytta meir enn 100 mill kroner til arbeid med omstilling og fornying i kommunane dei siste fem åra.

Arbeidet med å forbetre kommunale nettstader er eit godt døme på at fornyingsmidlane har ein effekt. Då Norge.no (seinare DIFI) starta med kvalitetsvurderingar av offentlege nettstader, kom ikkje kommunane i Sogn og Fjordane særleg godt ut. Vurderinga legg vekt på tilgjenge, brukartilpassing og innhald. Då fornyingsarbeidet starta i dei åtte kommunane i Sunnfjord og Ytre Sogn i 2008, hadde dei til saman 17 stjerner i DIFI si kvalitetsvurdering. Ved prosjektslutt i 2010 hadde dei oppnådd til saman 39 stjerner. Alle kommunane i fylket har jobba med nettstadene sine. I 2008 hadde kommunane våre i snitt 41 prosent av total poengsum. I 2010 var dei oppe i 73 prosent, og berre Akershus hadde betre resultat enn Sogn og Fjordane. Godt jobba!

Best på elektronisk kommunikasjon

Av Solfrid Helvik, Publisert måndag 22. mars 2010

I løpet av dei siste åra har Fylkesmannen i Sogn og Fjordane vore pådrivar for å få utvikla ei sikker løysing for elektronisk sending av dokument mellom offentlege verksemder (Best-prosjektet). Saman med fleire leverandørar, kommunane i fylket og fylkeskommunen, har vi fått på plass ei løysing som gjer at vi sikkert og enkelt kan kommunisere elektronisk i offentleg sektor.

Fornyings-, administrasjons- og kyrkjeminister Rigmor Aasrud seier at ” vi må utnytte IKT sitt potensial til å effektivisere både offentlig sektor og næringslivet – slik at vi jobber smartere, lever grønnere og yter gode offentlige tjenester. For å lykkes med disse prioriteringene er det behov for en offensiv og bevisst nasjonal IKT-politikk” (les heile talen)

Når offentlege verksemder og forvaltninga skal sende sensitiv informasjon seg imellom, kan ein ikkje bruke vanleg e-post. Informasjonen må sendast elektronisk på ein så sikker måte at utanforståande ikkje kan få tak i sendingane. Ved å nytte elektronisk dokumentutveksling kan offentlege verksemder sende saker elektronisk til kvarandre på ein sikker måte. Alle sendingar blir dessutan loggførte, og vi får stadfesta at mottakar verkeleg har fått meldinga. Fordelane med dette er at vi sparer portoutgifter og arbeid på arkiva som sender og mottek posten. På denne måten sparar vi tid og miljøet. Med spart postgang vil òg sakshandsamingstida bli redusert. Slik vil denne løysinga ikkje berre komme offentleg sektor til gode, men gje miljøvinstar og betre tenester til innbyggjarane.

16 av kommunane i fylket samhandlar no med Fylkesmannen på denne måten, og fleire kommunar er snart klare til å nytte løysinga. Utfordringane har vore mange, men kommunane har stått på og heile tida ønskt å vere med på å utvikle løysinga. Det arbeidet kommunane i fylket har bidrege til, har gjeve oss ei løysing som no blir teken i bruk i offentleg sektor i heile landet. Så då kan vil vel seie at vi er best på elektronisk kommunikasjon?