Høg gjeld og låg rente – ei utfordring for kommunane

Av Kåre Træen, Publisert onsdag 31. oktober 2012

Kommunane er midt inne i budsjettarbeidet for neste år og økonomiplanen fram til 2016. Både administrasjon og politikarar opplever handlingsrommet som lite. Det er krevjande å få til eit budsjett i balanse.

Fleire av kommunane i Sogn og Fjordane har høg gjeld. Vi ligg over gjennomsnittet for landet, og vi har kommunar som ligg heilt i landstoppen når gjelda blir samanlikna med driftsinntektene. Ei slik samanlikning fortel oss at ein større del av inntektene til kommunen blir brukt til å betale renter og avdrag, og det blir mindre att til tenester for innbyggjarane.

Samla sett har kommunane og kommunale føretak i fylket 7,6 mrd. kroner i det vi kallar langsiktig gjeld, som er teke opp for å vere med å finansiere investeringar i eigedomar, anlegg, utstyr og maskiner. Fem år tilbake i tid var tilsvarande tal 5,5 mrd. kroner, ein auke på om lag 38 prosent. I same tidsrom, har driftsinntektene auka med 35 prosent. Ei slik utvikling over tid fører til at ein stadig større del av kommunale inntekter blir brukt til å betale renter og avdrag.

Gjelda varierer mykje mellom kommunane. Vi har eit omgrep som heiter gjeldsgrad[1]. Her blir netto gjeld for kommunane, medrekna kommunale føretak, målt opp mot driftsinntekter. I gjennomsnitt har landets kommunar (utan Oslo) ein gjeldsgrad på 74 prosent. Dei minste kommunane har som regel lågast gjeld. Kommunane Gulen, Balestrand og Aurland har alle ein gjeldsgrad på 40 prosent og under. Eit unnatak for denne typar kommunar er Lærdal med 102 prosent. I tillegg har kommunane Flora og Førde høg gjeld, med høvesvis 97 og 110 prosent i gjeldsgrad. Dette plasserer Førde på 22. plass av landets 429 kommunar. Flora kommune har i lengre tid hatt høg lånegjeld, og dette er ei medverkande årsak til at kommunen er i Robek.

Kommunane bestemmer sjølve, gjennom sitt eige finansreglement, kor mykje lån som skal ha fast rente og kor mykje lån som skal ha flytande rente. Ei undersøking i kommunane viser stor variasjon, nokre kommunar har ein høg del av lån til fast rente, medan andre har berre flytande rente. Fylkesgjennomsnittet på den kommunale gjelda er at to tredelar er lånt til flytande rente, og siste tredelen er fast rente. Slik sett vil endringar i renta relativt raskt påverke drifta til kommunane. Det at kommunane også har sjølvfinansierande investeringar, gjer situasjonen noko mindre vanskeleg. Flytande rente på kommunale lån er no godt nede på to-talet. Berre eit par gonger tidlegare i nyare tid har renta vore så låg. Kva er så verste scenarioet for kommunar med høg lånegjeld? Det er ikkje usannsynleg at renta aukar til ei normalrente på fire til fem prosent. Då forstår alle at det blir mindre pengar i kommunekassa til tenester for innbyggjarane. Noregs bank og Statistisk sentralbyrå omtalar ein gradvis auke av renta mot eit meir normalt nivå.

Høg gjeld er med på å redusere handlingsrommet til kommunen, særleg når det er sannsynleg at renta før eller seinare skal opp. Det har alltid vore slik at god økonomisk planlegging over tid løner seg, medan det er krevjande å rydde opp i raude rekneskapstal etter feilslått planlegging. For å sleppe å kome i ein situasjon der store innsparingar må takast på kort tid, bør kommunane legge inn høgare rente enn i dag i den komande økonomiplanen fram til 2016.

Kjelde for tal: SSB-statistikkbanken


[1]Gjeldsgrad: Netto lånegjeld i prosent av brutto driftsinntekter for kommunen inklusiv kommunale føretak (KF). Netto lånegjeld er definert som langsiktig gjeld (eksklusive pensjonsforpliktingar) fråtrekt totale utlån og ubrukte lånemidlar. I totale utlån inngår formidlingslån og ansvarlige lån (utlån av egne midlar). Indikatoren omfatta dermed utlån der mottatte avdrag skal inntektsføres i investeringsregnskapet, i tillegg til innlån som skal avdras i driftsregnskapet.

Budsjett og økonomiplanar – innbyggjarane sitt engasjement

Av Kåre Træen, Publisert fredag 22. oktober 2010

Kommunen skal kvart år vedta eit budsjett og rullere ein fireårig økonomiplan. Dette er heimla i kommunelova. Forskrifter  for budsjettarbeidet har minimumskrav om økonomisk informasjon, informasjon som m.a. skal ut til innbyggjarane. Økonomiplanen har ikkje tilsvarande forskriftskrav, og kommunane står dermed noko friare i utforming av sine dokument.

For tenester som skule, omsorg, barnehage er det særlover som regulerer korleis innbyggjarane skal varslast og involverast i større enkeltsaker. Men betyr det at budsjett- og økonomiplanarbeidet er mindre viktig for innbyggjarane? Slett ikkje! Det er i prosessen fram mot vedtak i budsjett og økonomiplanar det blir gjort endringar og (om)prioriteringar i tenestene til deg og meg. Dokumenta i plan- og budsjettarbeidet gjev rammer og er i stor grad styrande for tenestenivået dei nærmaste åra.

Formannskapet sitt forslag til budsjett og økonomiplan skal leggjast ut til offentleg gjennomsyn i 14 dagar før saka går til kommunestyret. Bakgrunnen for dette er at innbyggjarane skal kunne kome med innspel og merknader før kommunestyret behandlar og gjer vedtek. Fylkesmannen går gjennom budsjett og økonomiplanar for alle kommunane i fylket, og gjennomgangen viser at det er store forskjellar i korleis kommunane gjev og framstiller informasjon til innbyggjarane. Slik må det til ei viss grad også vere, for det er ikkje eit mål eller krav at kommunane skal ha lik utforming av dokumenta.

Ei kartlegging av tal innspel og merknader som kommunane fekk for budsjett 2010 og økonomiplan 2010 – 2013 viser at talet ikkje er høgt. Til saman 115 innspel  fordelt på 26 kommunar, gjev eit snitt på 4,4 innspel per kommune. Lag og organisasjonar var dei klart mest aktive, deretter selskap/verksemder og til sist privatpersonar. Denne rekkjefølgja er ikkje overraskande, ettersom innspel knytt til visse type saker kan vere vanskelege å fremje som privatperson.

Ein uformell leik med tal viser at kommunane her i fylket av sine inntekter fordeler nesten 7 milliardar kroner til drift av administrasjon og tenester til innbyggjarane. For kvart budsjett og økonomiplan blir det gjort endringar  som påverkar tenestene til innbyggjarane. Kvifor er det då slik at kvar kommune i snitt får inn berre ei handfull innspel i dette viktige arbeidet? Er det vi som innbyggjarar som ikkje forstår at det er i budsjettarbeidet vi må komme på bana, eller er det kommunane som skriv dokumenta på ein slik måte at vanlege innbyggjarar melder pass? Og kva tykkjer politikarane om at det er så langt mellom innspela i dette viktige arbeidet?

Ser vi ikkje einskildmenneska når dei kjem i grupper?

Av Oddvar Flæte, Publisert onsdag 7. oktober 2009

Sogn og Fjordane plar liggje i toppen når det gjeld nasjonale innsamlingsaksjonar. Vi som bur her bryr oss også om andre og er rause når særlege område blir peika ut og treng hjelp. Slik verda er, er nauda ofte størst i andre verdsdelar. TV-bilda fortel oss om at vi har det godt medan andre lir.

Men vi engasjerer oss også når det gjeld einskildmenneske. Simon som vart sendt frå Florø til Bari i Italia, utløyste både fortviling og raseri. Vi såg einskildmennesket som ikkje hadde fått det gull-loddet det var å bli fødd i Noreg. Det å sjå han og faren att som uteliggjarar langt frå skulekameratar i Florø, kjendes ikkje godt.

Les resten av dette innlegget »

Spesialisthelseteneste utan økonomisk styring

Av Petter Øgar, Publisert måndag 5. oktober 2009

Spesialisthelsetenesta i Noreg synest å vere utan økonomisk styring. Rapportar om store og helst aukande underskot er ei årviss melding frå helseføretak i ulike delar av landet. Helse Førde er ikkje noko unnatak. Dette skjer trass i at veksten i sjukehusbudsjetta gjennom fleire år har vore rekordstor. Det offentlege ordskiftet kan gje inntrykk av at spesialisthelsetenesta er under nedbygging, men slik er det ikkje. Spesialisthelsetenesta endrar seg og nye tilbod som tidlegare ikkje fanst, kjem til. Viss noko skal kritiserast, bør det vere at helsetenesta i for stor grad opprettheld  eksisterande tilbod og strukturar, framfor å styrkje tilbodet til grupper som eldre, psykisk sjuke og pasientar med rusproblem.    

Les resten av dette innlegget »