Statleg samordning – eit spørsmål om kultur heller enn adresse?

Av Gunnar O. Hæreid, Publisert onsdag 11. januar 2017

Då Jørgen Kosmo var riksrevisor sa han at mangelen på samhandling og på makt og mynde til å samordna, er den største forvaltningspolitiske utfordringa i Noreg. Både den første maktutgreiinga frå byrjinga av 80-talet og den andre som kom i 2003, sette søkjelyset på den sektorprega og oppsplitta staten. System og praksis er vorte meir retta mot å nå sektormål, mindre mot heilskap og å prioritera mellom ulike interesser.

Framveksten av sterkare spesialiserte direktorat er ei av årsakene. Slik forvaltninga ser ut i dag, kan me i tabloide ordelag seia at regjeringa har hovudansvaret for å samordna staten. Departement og direktorat har ansvaret for å gjennomføra sektorpolitikken. Fylkesmennene har ansvaret for å få kommunane til å gjennomføra og samordna statleg sektorpolitikk. Og kommunane skal på samordna vis gjennomføra den statlege sektorpolitikken ved å produsera gode velferdstenester.

Desse viktige samfunnsområda treng til dømes meir samordna innsats:

  • Utsette barn og unge, der særleg barnehage, skule, barnevern, og barne- og ungdomspsykiatri må samordnast
  • Folkehelse, som ikkje berre handlar om overvekt og fysisk aktivitet, men om å tenkja helse i alt me gjer
  • Klimaendringar, både å redusera utslepp av klimagassar og å planleggja for dei klimaendringane som alt er i gang, i alle sektorar
  • Samfunnstryggleik og beredskap, der erfaringar frå store kriser er at det som ofte sviktar, er informasjonsdeling og samarbeid på tvers av etatane som er involverte
  • Integreringsarbeidet, der flyktningteneste, barnehage og skule, psykiatri, folkehelse, arbeidstrening, språkopplæring, utdanning, tolketenester er viktige element

Videomøte mellom statlege etatar under flyktningekrisen i 2016.

Videomøte mellom statlege etatar under flyktningekrisa i 2016. Foto: Magne-Bjarte Hatlem/Fylkesmannen i Sogn og Fjordane

I arbeidet med regionreforma er det peikt på at når den regionale staten har mange ulike regionale inndelingar med ulike kontoradresser, er det vanskeleg å få til samordning. Ut frå dette er det gjort opprekningar av grenser og kontorstader. Opprekninga er nytta i debatten om korleis det regionale nivået skal sjå ut. Dette er ei lite nyansert tilnærming til ei viktig samfunnsutfordring.

Dei seks statlege verksemdene Fylkesmannen i Sogn og Fjordane har samarbeidd tettast med dei siste åra, er, i uprioritert rekkjefølgje og med relevante regionkontor i parentes; Høgskulen i Sogn og Fjordane (Sogndal),[1] Vegvesenet (Leikanger), Nav (Leikanger), NVE (Førde), Politiet (Bergen frå 2016, Florø før 2016) og IMDi (Bergen). Sjølv om ikkje alle har hovudkontor same stad som oss, samarbeider me godt når det trengst. Dei som har adresse lengst unna oss, møter me kanskje tre-fire gonger i året andlet til andlet. Under kriser eller elles når det trengst, er video- eller telefonmøte det mest effektive.

Den kunnskapsbaserte måten å løysa problema med samordning på, er etter mitt syn å setja ord på kva område som mest treng samordning  og mellom kva verksemder samordninga valdar problem, og så sjå på konkrete tiltak for å løysa problema.

Endra kontorstad og  adresse kan vera eitt mogleg tiltak, men eg trur kultur og leiing, som 22. julikommisjonen framheva, er langt viktigare.


[1] Går frå 2017 inn i Høgskulen på Vestlandet med hovudsete i Bergen.

Tiltak i lokalsamfunnet som kan betre levekår for utsette barn og unge

Av Per Steinar Stensland og John Ole Vange, Publisert torsdag 15. desember 2016

Fylkesmannen har siste året arrangert eit læringsnettverk for kommunane om utsette barn og unge. Her presenterer vi røynslene våre.

Fylkesmannen skal rettleie kommunane i å utvikle eit heilskapleg og samordna tilbod for utsette barn og unge og deira familiar. Utdanningsavdelinga og helse- og sosialavdelinga valde å spisse målgruppa til den store gruppa unge flyktningar og asylsøkjarar. I møte med alle kommunane spurde vi dei kva faglege tilbod dei trong. På bakgrunn av svara deira har vi hatt fire læringsnettverkmøte:

sjumilsstegkonferansen tok vi opp korleis helsepersonell og andre kan gjere vurdering av psykisk helse ved førstegongs undersøking i mottak. Dette gjeld både å sjå teikn på alvorleg traumatisering av  barn og unge og å lære praktisk lågterskeloppfølging i lokalsamfunnet. Vi gav også innspel til god norskopplæring for asylsøkjarar.

Neste møte handla om erfaringsoverføring mellom kommunane. Vi ville løfte fram erfaringar med vanlege utfordringar for unge asylsøkjarar; Kva kan deltakarane lære av kvarandre? Korleis kan vi sikre at asylmottaket gir grunnleggjande tryggleik? Vi ville finne ut kva som kan sikre god norskopplæring og godt psykososialt læringsmiljø i skulane for mindreårige asylsøkjarar. Og vi ville høyre meiningar om kva for støtte kommunen treng vidare for å arbeide godt med mindreårige asylsøkjarar.

Barn. Foto: Pixabay

Barn. Foto: Pixabay

Eit møte om landkunnskap presenterte kultur og levekår i Afghanistan med vekt på korleis konflikthistorie og migrasjon påverkar den enkelte. Vi fekk innblikk i eit flyktningliv der du både er borte og heime samtidig. Gjennom internett er opphavsfamilie og nettverk framleis tilgjengeleg for den som migrerer. Og dette tilgjenget kan gi press på å leve opp til plikter både her og for familien som er att «heime».

Jenter tilsette i mottak har opplevd å ikkje bli respektert av gutar og menn med annan kulturell bakgrunn. Nokre plassar hadde dei nytta nettopp den kulturbaserte respekten for eldre ved å invitere ein eldre mannleg slektning som har vore med på å orientere den unge i kva som er akseptabel åtferd i Noreg.

Det siste av møta handla om traume og korleis ein kan forstå korleis det er å leve med dei. Norskopplæring og fotballtrening kan vere døme på viktige bidrag for å hindre at kriseopplevingar gjer folk sjuke. Når vi høyrer ordet traume, tenkjer vi fort at dette må handterast av lege eller psykiater. Det er viktig å tidleg få identifisert barn som har opplevd alvorlege traume slik at desse kan få rett tilvising, men for dei fleste med lette og moderate traume er lokale tilbod det aller beste.

Vi trur kommunane har fått nyttige perspektiv på å utvikle arbeidet sitt på dette feltet. Vi vil halde fram med læringsnettverket basert på innspela deira.

Kommuneøkonomi i ubalanse – reservane minkar!

Av Kåre Træen, Publisert måndag 5. desember 2016

Kommunane er i sluttfasen av budsjettarbeidet for neste år og økonomiplanen for dei neste fire åra. Samanlikna med gjennomsnittet for landet gir framlegget til statsbudsjett for 2017 låg vekst for fleirtalet av kommunane i fylket. Dette har ulike årsaker; endringar i inntektssystemet, svak folketalsvekst eller at kommunen får eit lågare utgiftsbehov og derfor skal bli rimelegare å drifte. I tillegg får fleire av kraftkommunane store reduksjonar i inntekter frå kraftverksemder. Sjølv om kommunane har fått ekstra skatteinntekter i 2016, fører dette samla sett til at mange av kommunane våre har eit krevjande arbeid med å få til eit budsjett og ein økonomiplan i balanse.

God økonomisk planlegging og styring over tid, er ein viktig føresetnad for å skape ein berekraftig og sunn økonomi, og eit nødvendig grunnlag for å levere gode tenester til innbyggjarane. Lurer du på om kommunen din har fått til dette? Svaret skal du finne i rekneskapsbalansen til kommunen med utfyllande analysar og vurderingar i årsmeldinga. Balansen viser m.a. kor mykje eigendelar, midlar, fond, oppsamla underskot/overskot og gjeld kommunen har, som eit resultat av drifta over mange år. Særleg viktig er det at kommunen har klart å opparbeide seg ein buffer gjennom frie fond og at gjelda ikkje har blitt for stor samanlikna med driftsinntektene.

For kommunar som manglar midlar til å få budsjettet i balanse i 2017 og framover, registrerer vi at det er fristande for dei folkevalde å «kjøpe seg litt tid» gjennom å bruke tidlegare oppsparte midlar som står på frie fond i balansen. Dette er ei kortsiktig og dårleg løysing med bruk av eingongspengar, som berre utset problemet fordi kommunen framleis brukar meir midlar enn den har i løpande inntekter.

Fri driftsfond i prosent av inntekter

Kjelde: Kostra-tal konsern 2015

Slike kortsiktige løysingar reduserer eller tømmer kommunekassa for ein viktig og nødvendig økonomisk buffer. Kommunar bør ha ein buffer som utgjer minst 5 prosent av driftsinntektene. Kva kan skje når kommunen ikkje lenger har ein buffer i frie fond? Ikkje alt går som planlagt for kommunane heller, utgiftene kan bli høgare eller inntektene lågare enn budsjettert. I slike tilfelle er det nødvendig  å ha ein buffer, elles kan det fort bli raude tal i rekneskapen som seinare må dekkjast inn att i løpet av dei neste to åra. Klarer ikkje kommunen ei planlagt inndekning, er Robek neste stoppestad.

Vår erfaring er at kommunar som hamnar i Robek gjer det nettopp fordi det skjer hendingar som fører til at utgiftene aukar eller inntektene blir lågare enn budsjettert, og at kommunen ikkje har ein buffer til å møte slike hendingar. Derfor er det viktig at kommunane ikkje brukar opp sine økonomiske reservar i saldering av budsjettet, men at det må liggje att ein tilstrekkeleg buffer om det skulle oppstå noko uføresett som gjer det nødvendig å bruke av den!

Støtte til Vestlandsregionen

Av Anne Karin Hamre, Publisert måndag 28. november 2016

I 2013 feira vi at Sogn og Fjordane hadde vore eige fylke i 250 år. Tre år seinare diskuterer vi samanslåing med Hordaland og Rogaland til ein stor vestlandsregion. For alle med varme kjensler for dette vakre og mangfaldige fylket vårt, er dette ei stor og vanskeleg sak. Kva vinn vi, og kva taper vi ved å gå inn i ein større region? Kvifor skal vi inn i noko større? Vi, som ligg i rett ende av dei fleste statistikkar som handlar om livskvalitet, og som er robuste fordi vi klarer å samarbeide?

Sist gong det bles ein regionvind over landet, var på byrjinga av 2000-talet. Vestlandspolitikararar ville samle Vestlandet til eitt rike, for å ta opp kampen mot sentraliseringa av makt til Oslo. Det vart arrangert vestlandskonferansar, og begeistringa for regionprosjektet var stor i starten. Så kom lokaliseringsdiskusjonane, og det heile braut saman.

I tida som har gått, har Oslo og resten av det sentrale Austlandet hatt ein kraftig vekst, og balansen mellom dei ulike landsdelane er vorten skeivare.

Vi har eit spennande og variert næringsliv på Vestlandet, men vi treng eit større mangfald. Straumen av nyutdanna frå universiteta og høgskulane på Vestlandet over fjellet mot aust, er framleis stor. Mediemakta og premissgjevarane finn vi stort sett i Oslo. Her vert dei fleste deltakarane i viktige råd og utval henta frå. Og her finn vi departementa og dei fleste direktorata og tilsyna.

E 39 bidreg til større bu- og arbeidsområde og til å binde Vestlandet tettare saman. Men det er framleis mykje ugjort. Nyleg plasserte ei undersøking Hordaland og Sogn og Fjordane på botn i vegkvalitet. Det stod ikkje veldig mykje betre til i Rogaland.

Skal vi få til meir satsing på infrastruktur, næringsutvikling og på å byggje attraktive bu- og arbeidsområde på Vestlandet, treng vi meir samarbeid som er tufta på fastare strukturar enn t.d. Vestlandsrådet.

Kart over den nye vestlandsregionen. Foto: Skjemdump frå NRK

Kart over den nye vestlandsregionen. Foto: Skjemdump frå NRK

Det hadde nok vore logisk først å få avklart ein framtidig kommunestruktur og oppgåver til nye regionar før det vart teke stilling til å endre dagens fylkeskommunar. Men politikken blir ofte til gjennom kompromiss, slik er det òg med regionreforma.

Dei vala vi gjer, må ta utgangspunkt i at det er eit fleirtal på Stortinget som ønskjer færre og større fylkeskommunar. Vi må òg ha med oss at det er ei rekkje andre strukturprosessar som vert gjennomførte uavhengig av regionreforma.

Stortinget har vedteke ei regionreform, og regjeringa har som utgangspunkt at landet skal delast inn i om lag ti folkevalde regionar. Det skjer samstundes ei rekkje strukturprosessar i den regionale staten, der folketal er eit viktig prinsipp for korleis strukturane skal leggjast. Sidan 1990-talet har ei rekkje regionale statsetatar gått frå ei fylkesinndeling til ein regioninndeling. I dag er det berre att Fylkesmannen, Nav og Innovasjon Norge som femner om Sogn og Fjordane. Strukturen for fylkesmannsembeta og Nav sine regionkontor er under utgreiing, og begge utgreiingane peiker så langt mot ein regionmodell der Sogn og Fjordane ikkje vert ei eiga eining. Dersom det vert utfallet, kan det svekke grunnlaget for å oppretthalde Sogn og Fjordane fylkeskommune.

På mange måtar beklagar eg det, fordi eg meiner Sogn og Fjordane på veldig mange område demonstrerer at vi står oss godt som eige fylke. Vi er handlekraftige og ubyråkratiske. Ei ny administrativ eining sett saman av tre tidlegare fylke, byr heilt klart på ein risiko for at vi kan verte meir byråkratiske og mindre handlekraftige. Likevel er det viktig at dette fylket deltek aktivt i debatten og i utforminga av det nye Vestlandet, ikkje minst for å halde dette fylket samla inn i ein større region.

Etter å ha vege fordelar og ulemper opp mot kvarandre, konkluderer eg med å støtte intensjonsplanen om ein vestlandsregion med ei desentralisert forvalting .

Ein viktig føresetnad for ei vellukka samanslåing, er at byane i vest forstår at dei er avhengige av omlandet sitt, og klarer å byggje bru mellom by og land. Viss Bergen og Stavanger blir seg sjølve nok, vil vi aldri lukkast.

Bringebær til foredling – ikkje berre dessert

Av Jon Anders Stavang, Publisert måndag 31. oktober 2016

Satsinga på produksjon av friske bringebær i korg (konsumbær) er ei suksesshistorie. Frå 2000 til 2015 auka produksjonen av konsumbringebær frå null til over ein million kilo. Produsentane i Sogn og Fjordane har vore leiande i denne utviklinga saman med grossisten BAMA.

Det var på Vangsnes i Vik kommune at bæra for alvor tok til å rulle. Gründerane i Sognabær investerte i plasttunnellar og sette inn ’Glen ample’-bringebær, fekk leveringsavtale med BAMA, og starta produksjonen. I dag leverer Sognabær mellom 150-200 000 kilo bringebær til konsum i sesongen, og Vik kommune kan med rette kalle seg Noregs bringebærkommune. Luster og Stryn er også store på bringebær og Sogn og Fjordane produserer 64 prosent av alle bringebær i landet.

Bringebærbonde Rikard Lysne. Foto: Torbjørn Takle

Bringebærbonde Rikard Lysne. Foto: Torbjørn Takle

Men medan marknaden for konsumbær er i vekst, er etterspørselen etter bær til syltetøy og andre foredla produkt meir stabil. Konkurransen med importerte bær av industrikvalitet er òg sterk. Og ønsket om norske bær i syltetøy er ikkje like sterkt som for konsumbær. Det er eit paradoks at det syltetøyet som inneheld minst bær og mest sukker og vatn, sel best i butikkane.

Ein gjennomsnittleg bringebærprodusent produserer gjerne halvparten til konsum og halvparten til industri. Dei som har tunell klarar å ha meir stabil produksjon og har meir konsumbær. Men alle produsentane er avhengige av å selje heile produksjonen sin. Når marknaden for industribær stagnerer, kan ikkje veksten halde fram utan at prisane på industribær går ned. Då vil totaløkonomien for bringebærprodusentane bli vesentleg svekt.

Næringa må difor ta grep. Nyplanting må reduserast. Dei produsentane som ikkje har dekkesystem for å verne bæra mot nedbør, må investere i dette for å auke mengda konsumbær og redusere mengda industribær. Dette vil også føre til jamnare produksjon og kvalitet, og meir stabile leveransar av både industri- og konsumbær. Nye norske foredla produkt med bringebær må utviklast og marknadsførast slik at etterspørselen etter industribær aukar. I tillegg må næringa leggje meir vekt på å få ned kostnadane ved handtering og innfrysing av industribæra.

Forbrukarane må også følgjast opp. Dei må stimulerast til å handle sunnare og meir smaksrike syltetøy med høgt innhald av bær. Det vil vere bra både for bonden og folkehelsa.

Hagebruket generelt og bringebærproduksjonen spesielt har hatt ei særskilt positiv utvikling sidan tusenårsskiftet i Sogn og Fjordane. No når marknaden stagnerer, vil innovasjon og marknadstilpassing vere viktig for å trygge og utvikle næringa vidare.

Saman får vi hjelpa heilt fram

Av Jorunn Felde, Publisert onsdag 12. oktober 2016

Søndag 23. oktober får du besøk av ein bøsseberar som samlar inn pengar til TV-aksjonen. I år går midlane til Raudekrossen som skal bruke dei til å gje livsviktig hjelp til offer for krig og konflikt. Det er stort behov for hjelp, og kvart bidrag er med på å redde liv.

Fylkesaksjonskomiteen i Sogn og Fjordane. Foto: Matias Helgheim/Sogn og Fjordane fylkeskommune

Fylkesaksjonskomiteen i Sogn og Fjordane. Foto: Matias Helgheim/Sogn og Fjordane fylkeskommune

Raudekrossen har valt ut ei rekkje prosjekt i fleire land, mellom anna i Syria. Målet er at 605 000 personar skal få livreddande hjelp som mat, vatn og medisinar. Dei vil også gje opplæring og utstyr til dei 10 000 personane som er frivillige i Syria Raude Halvmåne. På denne måten vil hjelpa kunne nå fram til endå fleire. Det er framleis borgarkrig i deler av Afghanistan. Raudekrossen har difor bestemt at nokre av pengane skal nyttast til å gje helsetilbod til mor og barn. Dei skal byggje fødestover, og utdanne helsetilsette og frivillige i Afghanistan Røde Halvmåne.

Dei innsamla pengane skal også brukast i Noreg for å gje flyktningar og asylsøkjarar eit betre liv gjennom å tilby dei meiningsfulle aktivitetar på asylmottak, flyktningguide, helsehjelp for papirlause og på oppsporingstenesta for sakna personar.

Du kan lese meir om dei ulike prosjekta på blimed.no. Dronning Sonja og Kronprinsesse Mette-Marit har synt stor engasjement i arbeidet til Raudekrossen, og er i år høge beskyttarar for TV-aksjonen. Folk i Sogn og Fjordane har tradisjon for å støtte sterkt opp om TV-aksjonen. Eg håpar de tek godt i mot bøsseberarane på søndag.

Næringsretta IT-utdanning til framtidsfylket

Av Gunnar O. Hæreid, Publisert måndag 3. oktober 2016

Sogn og Fjordane treng ei næringsretta IT-utdanning på bachelornivå for å leva opp til tilnamnet framtidsfylket. No er utdanninga på god veg til å koma.

IT-forum Sogn og Fjordane sende i slutten av august eit notat til Høgskulen i Sogn og Fjordane med førespurnad om å oppretta ein studieplankomite, som altså skal laga ein studieplan for eit nytt bachelorstudium for næringsretta IT. Bakgrunnen er eit initiativ IT-forum sjølv har teke saman med næringslivet, og arbeidd med sidan 2014. Tankane bak er:

- IT får større og større plass i alt me gjer, både i privatlivet, i næring og i offentleg verksemd
- Studien «Eit kunnskapsbasert Sogn og Fjordane» peikte i 2011 på at IT og digitalisering har størst potensial for verdiskaping i tida framover
- Sogn og Fjordane ligg frå før langt framme i å bruka IT
- Høgskulestudium rekrutterer gode hovud til fylket; rundt 40 prosent av studentane på grunnutdanningane ved Høgskulen i Sogn og Fjordane er frå fylket, medan halvparten av dei ferdige kandidatane vert verande i fylket etterpå
- Stor auke i søknader til IT-studium i landet siste åra
- Stor vilje frå regjeringa til å satsa på studieplassar innan IT
- Fleire IT-verksemder rundt om i fylket opplever suksess
- Mange eksisterande verksemder i fylket treng jamleg å tilsetja personar med IT-kompetanse
- Verksemder i fylket skal knyta relasjonar med studentane gjennom obligatoriske praksisopphald
- Utdanning innanfor IT legg til rette for å skapa nye verksemder, som kan liggja kvar som helst

Foto: IT-forumInitiativet har møtt stor velvilje i fylket. Høgskulen er positiv, og styret vedtok 29. september å oppretta studieplankomiteen. Stortingsbenken, fylkesordføraren og fylkesvaraordføraren støttar heilhjarta opp. Like eins har bransjen lova å stilla opp med praksisplassar, førelesingar og kanskje til og med tilskot til studieplassar. I tillegg har Innovasjon Noreg i to omgangar gjeve støtte til prosjektet med til saman 1,95 mill. kr, medan Sparebankstiftinga Sogn og Fjordane så langt har innstilt at prosjektet skal få 1 mill. kr i støtte (før søknaden skal opp i styret).

Viktigaste utfordringar framover er:

  • - Å sy saman eit studium som tek opp i seg dei siste trendane innan IT og som gjer dei ferdige kandidatane attraktive for næringslivet
  • - Finansiering av studieplassar
  • - Rekruttering av studentar og lærekrefter

Me har stor tru på at me kjem i mål, i tett samarbeid med den nye Høgskulen på Vestlandet og næringslivet. Sogn og Fjordane treng ei IT-utdanning for å vera framtidsfylket.

Reaksjonar mot helsepersonell etter uønskte hendingar i helse- og omsorgstenesta

Av Per Steinar Stensland, Publisert fredag 26. august 2016

Fylkesmannen omtalar ofte reaksjonar mot helsepersonell etter tilsynssaker. Her forklarer eg nokre av dei vanlege reaksjonsformene og omgrepa vi bruker.

Ein deler ofte uønskte hendingar i systemfeil, menneskelege feil og hendelege uhell, men grensene er ikkje alltid klare. Systemfeil skuldast organisering og tilrettelegging av arbeidet og er vurdert å vere dei hyppigaste. Menneskelege feil skuldast utilstrekkeleg kompetanse eller personlege forhold som hindrar forsvarleg praksis. Dei utgjer om lag ein tredel av slike saker. Hendelege uhell har samanheng med den kalkulerte risikoen som ligg i kvar medisinsk prosedyre. Medisinske vurderingar vert gjort under nokon grad av usikkerheit, og feilvurdering vil alltid førekomme i helsetenesta. Feila er likevel ei god kjelde for læring.

Fylkesmannen bruker omgrepet hendingsbaserte tilsynssaker om saker der vi mottar klage på helsepersonell eller verksemder etter uønskte hendingar. I Sogn og Fjordane behandlar vi om lag 100 slike saker i året, talet har auka med 70 prosent siste fem åra.
I dei fleste tilsynssakene vi avgjer, kjem vi fram til at verken verksemd eller helsepersonell har brote plikter etter helselovene. Sjølv om vi ikkje finn at plikter er brotne, kan helsetenestene ha vore utførte på eit vis som vi ikkje vurderer å vere i tråd med god praksis. Fylkesmannen kan i slike saker gi råd og rettleiing for god praksis. Vi ser ofte at sjølve saka og brevvekslinga med oss får helsepersonell til å endre praksis.

Pliktbrot – fagleg uforsvarleg verksemd
I nokre av sakene vi behandlar, konkluderer vi med eitt eller fleire pliktbrot. Det vil seie at vi meiner at helsepersonellet har brote plikter som dei er pålagde i lov eller med heimel i lov, at dei til dømes har gitt uforsvarleg behandling. I desse sakene kan vi påpeike pliktbrotet, gi rettleiing og følgje opp at feila vert retta.

Dersom feila er meir alvorlege, vil vi sende saka til Statens helsetilsyn slik at dei kan vurdere ein administrativ reaksjon . Siste året skjedde dette i nær 20 saker i fylket. Ein administrativ reaksjon overfor helsepersonell kan vere ei skriftleg åtvaring eller delvis eller heil tilbakekalling av rett til å praktisere (autorisasjonstap, lisenstap, spesialistgodkjenningstap eller tap av retten til å skrive ut bestemte legemiddel). Målet med administrative reaksjonar er å verne pasientar ved å korrigere helsepersonellet si yrkesutøving. Dette skal bidra til pasienttryggleik og kvalitet i helsetenesta, og tillit til helsepersonell og helseteneste.

Åtvaring
Statens helsetilsyn kan gi åtvaring til helsepersonell for pliktbrot, så sant helsepersonellet har handla fagleg uforsvarleg, med vilje (forsett) eller utan varsemd. Handlinga må òg vere til  fare for pasienttryggleik, til å påføre pasientar betydeleg belasting eller til i vesentleg grad å svekke tillit til helsepersonell eller helse- og omsorgstenesta. Helsetilsynet kan også gi åtvaring til helsepersonell som har vist ei åtferd som er eigna til i vesentleg grad å svekke tillit til yrkesgruppa si.

Dersom helsepersonell har mottatt ei åtvaring tidlegare, kan dette bli lagt vekt på i ei eventuell ny tilsynssak.

Ei åtvaring er informasjon som er offentleg tilgjengeleg for til dømes framtidige arbeidsgjevarar.  Helsetilsynet gjev årleg  om lag fem åtvaringar til helsepersonell i Sogn og Fjordane.

Autorisasjonstap
Tilbakekalling av autorisasjon, lisens eller spesialistgodkjenning er aktuelt der personellet blir vurdert som ueigna til å utøve yrket forsvarleg på grunn av alvorlig sinnsliding, psykisk eller fysisk svekking, langt fråvær frå yrket, bruk av rusmiddel, grov mangel på fagleg innsikt, uforsvarleg verksemd, grove pliktbrot eller på grunn av åtferd som blir vurdert ikkje å vere i samsvar med god yrkesutøving.

Helsetilsynet kan avgrense autorisasjon til å gjelde utøving av bestemt verksemd under bestemte vilkår. For eksempel kan det bli stilt vilkår om at helsepersonellet berre kan arbeide i ei bestemt verksemd, med avgrensa arbeidsoppgåver og under tilsyn og rettleiing. Det kan òg settast vilkår om rusmiddeltesting og psykologisk behandling dersom årsaka er eit rusmiddelmisbruk.

Helsetilsynet kan trekke tilbake retten til å skrive ut bestemte legemiddel. Vilkåret er at rekvireringspraksisen vert vurdert som uforsvarleg. I fylket mistar éin til to helsepersonell autorisasjonen årleg.

Straff?
Vi får tidvis spørsmål om helsepersonellet ikkje skal ha straff etter ei feilvurdering. Ein reaksjon frå helsetilsynet er ikkje ei straff etter straffelova, men eit tiltak for læring og for sikring av pasienttryggleik. For dei fleste helsepersonell, som i yrkesutøvinga er innstilt på å hjelpe andre, blir påpeiking av pliktbrot tatt særs alvorleg. Åtvaring er ein strengare reaksjon, som helsepersonell tar svært tungt. Straff for uønskte hendingar i helsetenesta førekjem svært sjeldan.

Noreg sett frå Romania – kva kan vi lære?

Av Solveig Mork Holmøyvik, Publisert onsdag 29. juni 2016

Ein delegasjon frå den rumenske tenketanken Expert Forum vitja Noreg i april for å lære meir om korleis offentleg forvaltning fungerer i det som ofte vert omtala som «verdas beste demokrati».

Dei var innom Fylkesmannen, Difi og Sogndal kommune her i fylket, og blant andre Kommunal- og moderniseringsdepartementet (KMD), Sivilombudsmannen og Transparency International Norway i Oslo.

F.v.: Anne Karin Hamre, Nicoleta Popescu, Gunnar Hæreid, Ana Otilia Nutu, Septimus Parvu og Cezara Grama.

F.v.: Anne Karin Hamre, Nicoleta Popescu, Gunnar Hæreid, Ana Otilia Nutu, Septimus Parvu og Cezara Grama.

I rapporten etter besøket dreg dei fram fleire såkalla “lærdomar” for eit velfungerande samfunn:

-       offentlege institusjonar må byggje opp tillit over tid

-       transparens og openheit må sikrast gjennom gode tekniske løysingar

-       eit fungerande system som forsvarar innbyggjarane sine rettar må på plass

-       systemet for offentlege løyvingar må endrast for å unngå korrupsjon

-       læring om innbyggjarmedverknad må inn i skulen

Rumenarane legg stor vekt på kor open og gjennomsiktig offentleg verksemd i Noreg er, samanlikna med heimlandet. «Noreg brukar eit interessant elektronisk verktøy som ser ut til å vere unikt i verda», er innleiinga på eit avsnitt om Offentleg elektronisk postjournal (OEP). Dei skildrar prosessen rundt innsynskrav, og nemner at i overkant av 1 million slike krav har vortne handsama sidan 2010.

Dei går vidare inn på korleis skattesystemet fungerer, korleis statlege midlar vert fordelte og kva som skjer dersom kommunane ikkje greier å forvalte desse midlane. Dei fortel om rolla til Fylkesmannen generelt, og om Fylkesmannen i Sogn og Fjordane spesielt. Særleg framhevar dei korleis fylket er langt framme når det gjeld å ta i bruk elektroniske løysingar:

“In Sogn og Fjordane are concentrated most matters concerning e-government given that the region has the human resources and a strong educational system focused on technology.”

Rumenerane er også opptekne av medverknad i offentlege prosessar, altså om innbyggjarane vert høyrde. Her tek dei utgangspunkt i den brennaktuelle kommunereformdebatten, og skildrar korleis det i nokre tilfelle kan bli aktuelt å slå saman kommunar på tross av folkemeininga.

Eit slikt besøk er nyttig for begge partar. Medan dei lærer om oss, lærer vi meir om oss sjølve. Hovudlærdomen for oss kan vere å ikkje ta for gitt at vi lever i eit (stort sett) velfungerande demokrati med openheit og tillit.

Rapporten frå Expert Forum etter besøket.

Les også blogginnlegget frå Gunnar O. Hæreid om tillit som ressurs for det norske samfunnet.

Fem år med vellukka lokal forvaltning av nasjonalparkane i Sogn og Fjordane!

Av Nils Erling Yndesdal, Publisert tysdag 21. juni 2016

I år er det fem år sidan det kom på plass lokal forvaltning av nasjonalparkane og dei andre større verneområda. Medan det tidlegare var Fylkesmannen som var forvaltningsmyndigheit, vart det i 2011 etablert lokale nasjonalpark- eller verneområdestyre for alle dei fire nasjonal­parkane og andre større verneområde i fylket. Styra, som er saman­sette av kommune- og fylkes­politikarar, har ansvar for å ta vare på desse flotte naturjuvelane.

Styremedlemmar på tur til Sunndalssetra i Stryn. Foto: Maria C. Knagenhjelm.

Styremedlemmar på tur til Sunndalssetra i Stryn. Foto: Maria C. Knagenhjelm.

I Sogn og Fjordane omfattar ordninga fire nasjonalparkar, åtte landskapsvernområde og tre naturreservat. Til saman ni lokale styre har forvaltnings­ansvar for desse 15 verneområda – i tillegg til område i nabofylka Oppland, Buskerud og Hordaland. Fylkesgrensene er altså inga hindring!

Etter kommune- og fylkestingsvalet i 2015, er det no på plass nye styre for inneverande fireårsperiode.

Med ny ordning vart det oppretta lokalt plasserte forvaltarstillingar: Tre i Gaupne, ei i Aurland og ei på Sandane. I tillegg er nasjonalparkforvaltarar med kontor i Skjåk, Lom og på Geilo involverte i verneområde i Sogn og Fjordane. Forvaltarane har eit godt samarbeid seg imellom. Eg ønskjer spesielt å framheve fagmiljøet ved rådhuset i Gaupne. Her samarbeider nasjonalparkforvaltarane med to tilsette i Statens naturoppsyn. Luster kommune, som i mange år har hatt ansvaret for lokal forvaltning av natur­reservat og fuglefredingsområde, har dyktige fagpersonar som styrkjer dette miljøet.

Fylkesmannen hadde, på vegner av departementet, ei sentral rolle i å få på plass den nye ordninga, og vi er i dag arbeids­gjevar for forvaltarane. Eg ser at det er ein stor fordel at dei i det daglege arbeidet kan nytte det breie fagmiljøet hos Fylkesmannen – innan miljøfag, IKT og andre støttefunksjonar. Vi har også eit visst tilsynsansvar, ved at vi kan klage inn vedtak som styra gjer. I Sogn og Fjordane brukar vi svært sjeldan denne moglegheita. Når ansvaret for forvaltninga ligg til politisk oppnemnde styre, meiner eg det er viktig å ha stor tillit og respekt for styra sine avgjerder.

Ut frå eige inntrykk, og tilbakemeldingar frå styra, fungerer den lokale forvaltnings­ordninga svært godt. Dette vart også stadfesta på ei samling for nasjonalpark- og verneområdestyra tidlegare i år. Viktige suksess­faktorar er høg kompe­tanse, gode nettverk og betre til­gang på tilskotsmidlar. Sidan for­valtarane sit lokalt, har dei nær kontakt med grunn­eigarar og brukar­interesser.

Eg vil konkludere med at dei lokale styra har bidrege til at naturskattane våre har vore godt ivaretekne desse fem åra. Lokalpolitikarane har hatt stor motivasjon til å få grunneigarar, næringsliv og lokalbefolkning til å forstå verdien av vernet. Lokal forvaltning har skapt stoltheit og eigarskap til verne­områda. Ordførarane og andre lokalpolitikarar har i løpet av desse åra vorte svært gode ambassadørar for naturjuvelane i Sogn og Fjordane.