Kommuneøkonomi i ubalanse – reservane minkar!

Av Kåre Træen, Publisert måndag 5. desember 2016

Kommunane er i sluttfasen av budsjettarbeidet for neste år og økonomiplanen for dei neste fire åra. Samanlikna med gjennomsnittet for landet gir framlegget til statsbudsjett for 2017 låg vekst for fleirtalet av kommunane i fylket. Dette har ulike årsaker; endringar i inntektssystemet, svak folketalsvekst eller at kommunen får eit lågare utgiftsbehov og derfor skal bli rimelegare å drifte. I tillegg får fleire av kraftkommunane store reduksjonar i inntekter frå kraftverksemder. Sjølv om kommunane har fått ekstra skatteinntekter i 2016, fører dette samla sett til at mange av kommunane våre har eit krevjande arbeid med å få til eit budsjett og ein økonomiplan i balanse.

God økonomisk planlegging og styring over tid, er ein viktig føresetnad for å skape ein berekraftig og sunn økonomi, og eit nødvendig grunnlag for å levere gode tenester til innbyggjarane. Lurer du på om kommunen din har fått til dette? Svaret skal du finne i rekneskapsbalansen til kommunen med utfyllande analysar og vurderingar i årsmeldinga. Balansen viser m.a. kor mykje eigendelar, midlar, fond, oppsamla underskot/overskot og gjeld kommunen har, som eit resultat av drifta over mange år. Særleg viktig er det at kommunen har klart å opparbeide seg ein buffer gjennom frie fond og at gjelda ikkje har blitt for stor samanlikna med driftsinntektene.

For kommunar som manglar midlar til å få budsjettet i balanse i 2017 og framover, registrerer vi at det er fristande for dei folkevalde å «kjøpe seg litt tid» gjennom å bruke tidlegare oppsparte midlar som står på frie fond i balansen. Dette er ei kortsiktig og dårleg løysing med bruk av eingongspengar, som berre utset problemet fordi kommunen framleis brukar meir midlar enn den har i løpande inntekter.

Fri driftsfond i prosent av inntekter

Kjelde: Kostra-tal konsern 2015

Slike kortsiktige løysingar reduserer eller tømmer kommunekassa for ein viktig og nødvendig økonomisk buffer. Kommunar bør ha ein buffer som utgjer minst 5 prosent av driftsinntektene. Kva kan skje når kommunen ikkje lenger har ein buffer i frie fond? Ikkje alt går som planlagt for kommunane heller, utgiftene kan bli høgare eller inntektene lågare enn budsjettert. I slike tilfelle er det nødvendig  å ha ein buffer, elles kan det fort bli raude tal i rekneskapen som seinare må dekkjast inn att i løpet av dei neste to åra. Klarer ikkje kommunen ei planlagt inndekning, er Robek neste stoppestad.

Vår erfaring er at kommunar som hamnar i Robek gjer det nettopp fordi det skjer hendingar som fører til at utgiftene aukar eller inntektene blir lågare enn budsjettert, og at kommunen ikkje har ein buffer til å møte slike hendingar. Derfor er det viktig at kommunane ikkje brukar opp sine økonomiske reservar i saldering av budsjettet, men at det må liggje att ein tilstrekkeleg buffer om det skulle oppstå noko uføresett som gjer det nødvendig å bruke av den!

Støtte til Vestlandsregionen

Av Anne Karin Hamre, Publisert måndag 28. november 2016

I 2013 feira vi at Sogn og Fjordane hadde vore eige fylke i 250 år. Tre år seinare diskuterer vi samanslåing med Hordaland og Rogaland til ein stor vestlandsregion. For alle med varme kjensler for dette vakre og mangfaldige fylket vårt, er dette ei stor og vanskeleg sak. Kva vinn vi, og kva taper vi ved å gå inn i ein større region? Kvifor skal vi inn i noko større? Vi, som ligg i rett ende av dei fleste statistikkar som handlar om livskvalitet, og som er robuste fordi vi klarer å samarbeide?

Sist gong det bles ein regionvind over landet, var på byrjinga av 2000-talet. Vestlandspolitikararar ville samle Vestlandet til eitt rike, for å ta opp kampen mot sentraliseringa av makt til Oslo. Det vart arrangert vestlandskonferansar, og begeistringa for regionprosjektet var stor i starten. Så kom lokaliseringsdiskusjonane, og det heile braut saman.

I tida som har gått, har Oslo og resten av det sentrale Austlandet hatt ein kraftig vekst, og balansen mellom dei ulike landsdelane er vorten skeivare.

Vi har eit spennande og variert næringsliv på Vestlandet, men vi treng eit større mangfald. Straumen av nyutdanna frå universiteta og høgskulane på Vestlandet over fjellet mot aust, er framleis stor. Mediemakta og premissgjevarane finn vi stort sett i Oslo. Her vert dei fleste deltakarane i viktige råd og utval henta frå. Og her finn vi departementa og dei fleste direktorata og tilsyna.

E 39 bidreg til større bu- og arbeidsområde og til å binde Vestlandet tettare saman. Men det er framleis mykje ugjort. Nyleg plasserte ei undersøking Hordaland og Sogn og Fjordane på botn i vegkvalitet. Det stod ikkje veldig mykje betre til i Rogaland.

Skal vi få til meir satsing på infrastruktur, næringsutvikling og på å byggje attraktive bu- og arbeidsområde på Vestlandet, treng vi meir samarbeid som er tufta på fastare strukturar enn t.d. Vestlandsrådet.

Kart over den nye vestlandsregionen. Foto: Skjemdump frå NRK

Kart over den nye vestlandsregionen. Foto: Skjemdump frå NRK

Det hadde nok vore logisk først å få avklart ein framtidig kommunestruktur og oppgåver til nye regionar før det vart teke stilling til å endre dagens fylkeskommunar. Men politikken blir ofte til gjennom kompromiss, slik er det òg med regionreforma.

Dei vala vi gjer, må ta utgangspunkt i at det er eit fleirtal på Stortinget som ønskjer færre og større fylkeskommunar. Vi må òg ha med oss at det er ei rekkje andre strukturprosessar som vert gjennomførte uavhengig av regionreforma.

Stortinget har vedteke ei regionreform, og regjeringa har som utgangspunkt at landet skal delast inn i om lag ti folkevalde regionar. Det skjer samstundes ei rekkje strukturprosessar i den regionale staten, der folketal er eit viktig prinsipp for korleis strukturane skal leggjast. Sidan 1990-talet har ei rekkje regionale statsetatar gått frå ei fylkesinndeling til ein regioninndeling. I dag er det berre att Fylkesmannen, Nav og Innovasjon Norge som femner om Sogn og Fjordane. Strukturen for fylkesmannsembeta og Nav sine regionkontor er under utgreiing, og begge utgreiingane peiker så langt mot ein regionmodell der Sogn og Fjordane ikkje vert ei eiga eining. Dersom det vert utfallet, kan det svekke grunnlaget for å oppretthalde Sogn og Fjordane fylkeskommune.

På mange måtar beklagar eg det, fordi eg meiner Sogn og Fjordane på veldig mange område demonstrerer at vi står oss godt som eige fylke. Vi er handlekraftige og ubyråkratiske. Ei ny administrativ eining sett saman av tre tidlegare fylke, byr heilt klart på ein risiko for at vi kan verte meir byråkratiske og mindre handlekraftige. Likevel er det viktig at dette fylket deltek aktivt i debatten og i utforminga av det nye Vestlandet, ikkje minst for å halde dette fylket samla inn i ein større region.

Etter å ha vege fordelar og ulemper opp mot kvarandre, konkluderer eg med å støtte intensjonsplanen om ein vestlandsregion med ei desentralisert forvalting .

Ein viktig føresetnad for ei vellukka samanslåing, er at byane i vest forstår at dei er avhengige av omlandet sitt, og klarer å byggje bru mellom by og land. Viss Bergen og Stavanger blir seg sjølve nok, vil vi aldri lukkast.

Bringebær til foredling – ikkje berre dessert

Av Jon Anders Stavang, Publisert måndag 31. oktober 2016

Satsinga på produksjon av friske bringebær i korg (konsumbær) er ei suksesshistorie. Frå 2000 til 2015 auka produksjonen av konsumbringebær frå null til over ein million kilo. Produsentane i Sogn og Fjordane har vore leiande i denne utviklinga saman med grossisten BAMA.

Det var på Vangsnes i Vik kommune at bæra for alvor tok til å rulle. Gründerane i Sognabær investerte i plasttunnellar og sette inn ’Glen ample’-bringebær, fekk leveringsavtale med BAMA, og starta produksjonen. I dag leverer Sognabær mellom 150-200 000 kilo bringebær til konsum i sesongen, og Vik kommune kan med rette kalle seg Noregs bringebærkommune. Luster og Stryn er også store på bringebær og Sogn og Fjordane produserer 64 prosent av alle bringebær i landet.

Bringebærbonde Rikard Lysne. Foto: Torbjørn Takle

Bringebærbonde Rikard Lysne. Foto: Torbjørn Takle

Men medan marknaden for konsumbær er i vekst, er etterspørselen etter bær til syltetøy og andre foredla produkt meir stabil. Konkurransen med importerte bær av industrikvalitet er òg sterk. Og ønsket om norske bær i syltetøy er ikkje like sterkt som for konsumbær. Det er eit paradoks at det syltetøyet som inneheld minst bær og mest sukker og vatn, sel best i butikkane.

Ein gjennomsnittleg bringebærprodusent produserer gjerne halvparten til konsum og halvparten til industri. Dei som har tunell klarar å ha meir stabil produksjon og har meir konsumbær. Men alle produsentane er avhengige av å selje heile produksjonen sin. Når marknaden for industribær stagnerer, kan ikkje veksten halde fram utan at prisane på industribær går ned. Då vil totaløkonomien for bringebærprodusentane bli vesentleg svekt.

Næringa må difor ta grep. Nyplanting må reduserast. Dei produsentane som ikkje har dekkesystem for å verne bæra mot nedbør, må investere i dette for å auke mengda konsumbær og redusere mengda industribær. Dette vil også føre til jamnare produksjon og kvalitet, og meir stabile leveransar av både industri- og konsumbær. Nye norske foredla produkt med bringebær må utviklast og marknadsførast slik at etterspørselen etter industribær aukar. I tillegg må næringa leggje meir vekt på å få ned kostnadane ved handtering og innfrysing av industribæra.

Forbrukarane må også følgjast opp. Dei må stimulerast til å handle sunnare og meir smaksrike syltetøy med høgt innhald av bær. Det vil vere bra både for bonden og folkehelsa.

Hagebruket generelt og bringebærproduksjonen spesielt har hatt ei særskilt positiv utvikling sidan tusenårsskiftet i Sogn og Fjordane. No når marknaden stagnerer, vil innovasjon og marknadstilpassing vere viktig for å trygge og utvikle næringa vidare.

Saman får vi hjelpa heilt fram

Av Jorunn Felde, Publisert onsdag 12. oktober 2016

Søndag 23. oktober får du besøk av ein bøsseberar som samlar inn pengar til TV-aksjonen. I år går midlane til Raudekrossen som skal bruke dei til å gje livsviktig hjelp til offer for krig og konflikt. Det er stort behov for hjelp, og kvart bidrag er med på å redde liv.

Fylkesaksjonskomiteen i Sogn og Fjordane. Foto: Matias Helgheim/Sogn og Fjordane fylkeskommune

Fylkesaksjonskomiteen i Sogn og Fjordane. Foto: Matias Helgheim/Sogn og Fjordane fylkeskommune

Raudekrossen har valt ut ei rekkje prosjekt i fleire land, mellom anna i Syria. Målet er at 605 000 personar skal få livreddande hjelp som mat, vatn og medisinar. Dei vil også gje opplæring og utstyr til dei 10 000 personane som er frivillige i Syria Raude Halvmåne. På denne måten vil hjelpa kunne nå fram til endå fleire. Det er framleis borgarkrig i deler av Afghanistan. Raudekrossen har difor bestemt at nokre av pengane skal nyttast til å gje helsetilbod til mor og barn. Dei skal byggje fødestover, og utdanne helsetilsette og frivillige i Afghanistan Røde Halvmåne.

Dei innsamla pengane skal også brukast i Noreg for å gje flyktningar og asylsøkjarar eit betre liv gjennom å tilby dei meiningsfulle aktivitetar på asylmottak, flyktningguide, helsehjelp for papirlause og på oppsporingstenesta for sakna personar.

Du kan lese meir om dei ulike prosjekta på blimed.no. Dronning Sonja og Kronprinsesse Mette-Marit har synt stor engasjement i arbeidet til Raudekrossen, og er i år høge beskyttarar for TV-aksjonen. Folk i Sogn og Fjordane har tradisjon for å støtte sterkt opp om TV-aksjonen. Eg håpar de tek godt i mot bøsseberarane på søndag.

Næringsretta IT-utdanning til framtidsfylket

Av Gunnar O. Hæreid, Publisert måndag 3. oktober 2016

Sogn og Fjordane treng ei næringsretta IT-utdanning på bachelornivå for å leva opp til tilnamnet framtidsfylket. No er utdanninga på god veg til å koma.

IT-forum Sogn og Fjordane sende i slutten av august eit notat til Høgskulen i Sogn og Fjordane med førespurnad om å oppretta ein studieplankomite, som altså skal laga ein studieplan for eit nytt bachelorstudium for næringsretta IT. Bakgrunnen er eit initiativ IT-forum sjølv har teke saman med næringslivet, og arbeidd med sidan 2014. Tankane bak er:

- IT får større og større plass i alt me gjer, både i privatlivet, i næring og i offentleg verksemd
- Studien «Eit kunnskapsbasert Sogn og Fjordane» peikte i 2011 på at IT og digitalisering har størst potensial for verdiskaping i tida framover
- Sogn og Fjordane ligg frå før langt framme i å bruka IT
- Høgskulestudium rekrutterer gode hovud til fylket; rundt 40 prosent av studentane på grunnutdanningane ved Høgskulen i Sogn og Fjordane er frå fylket, medan halvparten av dei ferdige kandidatane vert verande i fylket etterpå
- Stor auke i søknader til IT-studium i landet siste åra
- Stor vilje frå regjeringa til å satsa på studieplassar innan IT
- Fleire IT-verksemder rundt om i fylket opplever suksess
- Mange eksisterande verksemder i fylket treng jamleg å tilsetja personar med IT-kompetanse
- Verksemder i fylket skal knyta relasjonar med studentane gjennom obligatoriske praksisopphald
- Utdanning innanfor IT legg til rette for å skapa nye verksemder, som kan liggja kvar som helst

Foto: IT-forumInitiativet har møtt stor velvilje i fylket. Høgskulen er positiv, og styret vedtok 29. september å oppretta studieplankomiteen. Stortingsbenken, fylkesordføraren og fylkesvaraordføraren støttar heilhjarta opp. Like eins har bransjen lova å stilla opp med praksisplassar, førelesingar og kanskje til og med tilskot til studieplassar. I tillegg har Innovasjon Noreg i to omgangar gjeve støtte til prosjektet med til saman 1,95 mill. kr, medan Sparebankstiftinga Sogn og Fjordane så langt har innstilt at prosjektet skal få 1 mill. kr i støtte (før søknaden skal opp i styret).

Viktigaste utfordringar framover er:

  • - Å sy saman eit studium som tek opp i seg dei siste trendane innan IT og som gjer dei ferdige kandidatane attraktive for næringslivet
  • - Finansiering av studieplassar
  • - Rekruttering av studentar og lærekrefter

Me har stor tru på at me kjem i mål, i tett samarbeid med den nye Høgskulen på Vestlandet og næringslivet. Sogn og Fjordane treng ei IT-utdanning for å vera framtidsfylket.

Reaksjonar mot helsepersonell etter uønskte hendingar i helse- og omsorgstenesta

Av Per Steinar Stensland, Publisert fredag 26. august 2016

Fylkesmannen omtalar ofte reaksjonar mot helsepersonell etter tilsynssaker. Her forklarer eg nokre av dei vanlege reaksjonsformene og omgrepa vi bruker.

Ein deler ofte uønskte hendingar i systemfeil, menneskelege feil og hendelege uhell, men grensene er ikkje alltid klare. Systemfeil skuldast organisering og tilrettelegging av arbeidet og er vurdert å vere dei hyppigaste. Menneskelege feil skuldast utilstrekkeleg kompetanse eller personlege forhold som hindrar forsvarleg praksis. Dei utgjer om lag ein tredel av slike saker. Hendelege uhell har samanheng med den kalkulerte risikoen som ligg i kvar medisinsk prosedyre. Medisinske vurderingar vert gjort under nokon grad av usikkerheit, og feilvurdering vil alltid førekomme i helsetenesta. Feila er likevel ei god kjelde for læring.

Fylkesmannen bruker omgrepet hendingsbaserte tilsynssaker om saker der vi mottar klage på helsepersonell eller verksemder etter uønskte hendingar. I Sogn og Fjordane behandlar vi om lag 100 slike saker i året, talet har auka med 70 prosent siste fem åra.
I dei fleste tilsynssakene vi avgjer, kjem vi fram til at verken verksemd eller helsepersonell har brote plikter etter helselovene. Sjølv om vi ikkje finn at plikter er brotne, kan helsetenestene ha vore utførte på eit vis som vi ikkje vurderer å vere i tråd med god praksis. Fylkesmannen kan i slike saker gi råd og rettleiing for god praksis. Vi ser ofte at sjølve saka og brevvekslinga med oss får helsepersonell til å endre praksis.

Pliktbrot – fagleg uforsvarleg verksemd
I nokre av sakene vi behandlar, konkluderer vi med eitt eller fleire pliktbrot. Det vil seie at vi meiner at helsepersonellet har brote plikter som dei er pålagde i lov eller med heimel i lov, at dei til dømes har gitt uforsvarleg behandling. I desse sakene kan vi påpeike pliktbrotet, gi rettleiing og følgje opp at feila vert retta.

Dersom feila er meir alvorlege, vil vi sende saka til Statens helsetilsyn slik at dei kan vurdere ein administrativ reaksjon . Siste året skjedde dette i nær 20 saker i fylket. Ein administrativ reaksjon overfor helsepersonell kan vere ei skriftleg åtvaring eller delvis eller heil tilbakekalling av rett til å praktisere (autorisasjonstap, lisenstap, spesialistgodkjenningstap eller tap av retten til å skrive ut bestemte legemiddel). Målet med administrative reaksjonar er å verne pasientar ved å korrigere helsepersonellet si yrkesutøving. Dette skal bidra til pasienttryggleik og kvalitet i helsetenesta, og tillit til helsepersonell og helseteneste.

Åtvaring
Statens helsetilsyn kan gi åtvaring til helsepersonell for pliktbrot, så sant helsepersonellet har handla fagleg uforsvarleg, med vilje (forsett) eller utan varsemd. Handlinga må òg vere til  fare for pasienttryggleik, til å påføre pasientar betydeleg belasting eller til i vesentleg grad å svekke tillit til helsepersonell eller helse- og omsorgstenesta. Helsetilsynet kan også gi åtvaring til helsepersonell som har vist ei åtferd som er eigna til i vesentleg grad å svekke tillit til yrkesgruppa si.

Dersom helsepersonell har mottatt ei åtvaring tidlegare, kan dette bli lagt vekt på i ei eventuell ny tilsynssak.

Ei åtvaring er informasjon som er offentleg tilgjengeleg for til dømes framtidige arbeidsgjevarar.  Helsetilsynet gjev årleg  om lag fem åtvaringar til helsepersonell i Sogn og Fjordane.

Autorisasjonstap
Tilbakekalling av autorisasjon, lisens eller spesialistgodkjenning er aktuelt der personellet blir vurdert som ueigna til å utøve yrket forsvarleg på grunn av alvorlig sinnsliding, psykisk eller fysisk svekking, langt fråvær frå yrket, bruk av rusmiddel, grov mangel på fagleg innsikt, uforsvarleg verksemd, grove pliktbrot eller på grunn av åtferd som blir vurdert ikkje å vere i samsvar med god yrkesutøving.

Helsetilsynet kan avgrense autorisasjon til å gjelde utøving av bestemt verksemd under bestemte vilkår. For eksempel kan det bli stilt vilkår om at helsepersonellet berre kan arbeide i ei bestemt verksemd, med avgrensa arbeidsoppgåver og under tilsyn og rettleiing. Det kan òg settast vilkår om rusmiddeltesting og psykologisk behandling dersom årsaka er eit rusmiddelmisbruk.

Helsetilsynet kan trekke tilbake retten til å skrive ut bestemte legemiddel. Vilkåret er at rekvireringspraksisen vert vurdert som uforsvarleg. I fylket mistar éin til to helsepersonell autorisasjonen årleg.

Straff?
Vi får tidvis spørsmål om helsepersonellet ikkje skal ha straff etter ei feilvurdering. Ein reaksjon frå helsetilsynet er ikkje ei straff etter straffelova, men eit tiltak for læring og for sikring av pasienttryggleik. For dei fleste helsepersonell, som i yrkesutøvinga er innstilt på å hjelpe andre, blir påpeiking av pliktbrot tatt særs alvorleg. Åtvaring er ein strengare reaksjon, som helsepersonell tar svært tungt. Straff for uønskte hendingar i helsetenesta førekjem svært sjeldan.

Noreg sett frå Romania – kva kan vi lære?

Av Solveig Mork Holmøyvik, Publisert onsdag 29. juni 2016

Ein delegasjon frå den rumenske tenketanken Expert Forum vitja Noreg i april for å lære meir om korleis offentleg forvaltning fungerer i det som ofte vert omtala som «verdas beste demokrati».

Dei var innom Fylkesmannen, Difi og Sogndal kommune her i fylket, og blant andre Kommunal- og moderniseringsdepartementet (KMD), Sivilombudsmannen og Transparency International Norway i Oslo.

F.v.: Anne Karin Hamre, Nicoleta Popescu, Gunnar Hæreid, Ana Otilia Nutu, Septimus Parvu og Cezara Grama.

F.v.: Anne Karin Hamre, Nicoleta Popescu, Gunnar Hæreid, Ana Otilia Nutu, Septimus Parvu og Cezara Grama.

I rapporten etter besøket dreg dei fram fleire såkalla “lærdomar” for eit velfungerande samfunn:

-       offentlege institusjonar må byggje opp tillit over tid

-       transparens og openheit må sikrast gjennom gode tekniske løysingar

-       eit fungerande system som forsvarar innbyggjarane sine rettar må på plass

-       systemet for offentlege løyvingar må endrast for å unngå korrupsjon

-       læring om innbyggjarmedverknad må inn i skulen

Rumenarane legg stor vekt på kor open og gjennomsiktig offentleg verksemd i Noreg er, samanlikna med heimlandet. «Noreg brukar eit interessant elektronisk verktøy som ser ut til å vere unikt i verda», er innleiinga på eit avsnitt om Offentleg elektronisk postjournal (OEP). Dei skildrar prosessen rundt innsynskrav, og nemner at i overkant av 1 million slike krav har vortne handsama sidan 2010.

Dei går vidare inn på korleis skattesystemet fungerer, korleis statlege midlar vert fordelte og kva som skjer dersom kommunane ikkje greier å forvalte desse midlane. Dei fortel om rolla til Fylkesmannen generelt, og om Fylkesmannen i Sogn og Fjordane spesielt. Særleg framhevar dei korleis fylket er langt framme når det gjeld å ta i bruk elektroniske løysingar:

“In Sogn og Fjordane are concentrated most matters concerning e-government given that the region has the human resources and a strong educational system focused on technology.”

Rumenerane er også opptekne av medverknad i offentlege prosessar, altså om innbyggjarane vert høyrde. Her tek dei utgangspunkt i den brennaktuelle kommunereformdebatten, og skildrar korleis det i nokre tilfelle kan bli aktuelt å slå saman kommunar på tross av folkemeininga.

Eit slikt besøk er nyttig for begge partar. Medan dei lærer om oss, lærer vi meir om oss sjølve. Hovudlærdomen for oss kan vere å ikkje ta for gitt at vi lever i eit (stort sett) velfungerande demokrati med openheit og tillit.

Rapporten frå Expert Forum etter besøket.

Les også blogginnlegget frå Gunnar O. Hæreid om tillit som ressurs for det norske samfunnet.

Fem år med vellukka lokal forvaltning av nasjonalparkane i Sogn og Fjordane!

Av Nils Erling Yndesdal, Publisert tysdag 21. juni 2016

I år er det fem år sidan det kom på plass lokal forvaltning av nasjonalparkane og dei andre større verneområda. Medan det tidlegare var Fylkesmannen som var forvaltningsmyndigheit, vart det i 2011 etablert lokale nasjonalpark- eller verneområdestyre for alle dei fire nasjonal­parkane og andre større verneområde i fylket. Styra, som er saman­sette av kommune- og fylkes­politikarar, har ansvar for å ta vare på desse flotte naturjuvelane.

Styremedlemmar på tur til Sunndalssetra i Stryn. Foto: Maria C. Knagenhjelm.

Styremedlemmar på tur til Sunndalssetra i Stryn. Foto: Maria C. Knagenhjelm.

I Sogn og Fjordane omfattar ordninga fire nasjonalparkar, åtte landskapsvernområde og tre naturreservat. Til saman ni lokale styre har forvaltnings­ansvar for desse 15 verneområda – i tillegg til område i nabofylka Oppland, Buskerud og Hordaland. Fylkesgrensene er altså inga hindring!

Etter kommune- og fylkestingsvalet i 2015, er det no på plass nye styre for inneverande fireårsperiode.

Med ny ordning vart det oppretta lokalt plasserte forvaltarstillingar: Tre i Gaupne, ei i Aurland og ei på Sandane. I tillegg er nasjonalparkforvaltarar med kontor i Skjåk, Lom og på Geilo involverte i verneområde i Sogn og Fjordane. Forvaltarane har eit godt samarbeid seg imellom. Eg ønskjer spesielt å framheve fagmiljøet ved rådhuset i Gaupne. Her samarbeider nasjonalparkforvaltarane med to tilsette i Statens naturoppsyn. Luster kommune, som i mange år har hatt ansvaret for lokal forvaltning av natur­reservat og fuglefredingsområde, har dyktige fagpersonar som styrkjer dette miljøet.

Fylkesmannen hadde, på vegner av departementet, ei sentral rolle i å få på plass den nye ordninga, og vi er i dag arbeids­gjevar for forvaltarane. Eg ser at det er ein stor fordel at dei i det daglege arbeidet kan nytte det breie fagmiljøet hos Fylkesmannen – innan miljøfag, IKT og andre støttefunksjonar. Vi har også eit visst tilsynsansvar, ved at vi kan klage inn vedtak som styra gjer. I Sogn og Fjordane brukar vi svært sjeldan denne moglegheita. Når ansvaret for forvaltninga ligg til politisk oppnemnde styre, meiner eg det er viktig å ha stor tillit og respekt for styra sine avgjerder.

Ut frå eige inntrykk, og tilbakemeldingar frå styra, fungerer den lokale forvaltnings­ordninga svært godt. Dette vart også stadfesta på ei samling for nasjonalpark- og verneområdestyra tidlegare i år. Viktige suksess­faktorar er høg kompe­tanse, gode nettverk og betre til­gang på tilskotsmidlar. Sidan for­valtarane sit lokalt, har dei nær kontakt med grunn­eigarar og brukar­interesser.

Eg vil konkludere med at dei lokale styra har bidrege til at naturskattane våre har vore godt ivaretekne desse fem åra. Lokalpolitikarane har hatt stor motivasjon til å få grunneigarar, næringsliv og lokalbefolkning til å forstå verdien av vernet. Lokal forvaltning har skapt stoltheit og eigarskap til verne­områda. Ordførarane og andre lokalpolitikarar har i løpet av desse åra vorte svært gode ambassadørar for naturjuvelane i Sogn og Fjordane.

Vi vandrar saman i samhandlingsfylket

Av Gunnar O. Hæreid, Publisert tysdag 3. mai 2016

Ein seigliva myte om Sogn og Fjordane, er at me kranglar mykje, mellom regionar, mellom kommunar og mellom bygder. Rett nok kranglar me stundom, men neppe meir enn andre. Tvert imot er me særskilt gode til å samhandla på mange område.

Fylket vårt er blant dei beste på levekårsindikatorar som kriminalitetsrate, skuleresultat, fråfall i vidaregåande skule, gjennomstrøyming i høgare utdanning, arbeidsløyse, sjukefråvær og uføregrad, sosialhjelp, medikamentbruk, rus og levealder. Me er også langt framme i bruk av moderne IKT-teknologi.

Kva er det som særmerkjer fylket på desse områda? Ein faktor kan vera at dei viktigaste samfunnsaktørane arbeider tettare saman hjå oss, enn i andre fylke. Fylkesmannen har ei rekkje formaliserte samarbeid med andre samfunnsaktørar på mange område. Nokre døme er:

  • Forum for folkehelse, helse og omsorg, saman med regionråda, Helse Førde, høgskulen, fylkeskommunen, Nav, brukarrepresentant og samhandlingskoordinator
  • Forum for rus og psykisk helse, saman med Helse Førde, fylkeskommunen, RVTS, KoRus Vest, Stiftelsen Bergenklinikkene, Høgskulen i Sogn og Fjordane, Nasjonalt kompetansesenter for psykisk helsearbeid (NAPHA), Nav Sogn og Fjordane, kommunerepresentant, Regionsenter for barn og unges psykiske helse og brukarorganisasjonar
  • Forum for skule og barnehageutvikling, saman med KS, høgskulen, Utdanningsforbundet og Skolelederforbundet
  • Læringsnettverk om mindreårige flyktningar og asylsøkjarar, saman med kommunane og dels IMDi, Husbanken og Nav
  • Regionalt plannettverk, saman med fylkeskommunen og KS

Eit døme på at samarbeidsstrukturane fører til konkrete resultat, er IT-forum Sogn og Fjordane, der viktige aktørar mellom andre er fylkeskommunen, Vestlandsforsking, høgskulen, NHO, KS, Helse Førde, Kunnskapsparken, Sparebanken Sogn og Fjordane, Sparebanken Vest, Sogn og Fjordane Energi, Innovasjon Noreg, Sunnfjord Energi, Hydro Aluminium, Sogndal Fotball og Lerum.

IT-forum har sidan Fylkesmannen tok initiativ i 1995, stått bak mange viktige satsingar som har kome fylket til gode. Samarbeidet har til dømes utløyst store breibandsmidlar til heile fylket. Siste store satsinga som er fullført (i 2014), er elektronisk utveksling av pasientopplysningar mellom sjukehus, legekontor og helse- og omsorgssektoren i kommunane. Så vidt me veit er Sogn og Fjordane framleis einaste fylke der alle kommunar har teke i bruk elektronisk meldingsutveksling på helseområdet. Satsingsområde framover er utbygging av breiband, ny IKT-utdanning til fylket og velferdsteknologi. Helsedirektoratet seier at Sogn og Fjordane er einaste fylket der alle kommunar har gått saman i eit felles prosjekt for å innføra velferdsteknologi, der altså prosjektleiinga ligg til IT-forum. I andre fylke og byar er satsinga spreidd.

Fylkesmannen skal, ut frå mål og retningslinjer frå Stortinget og regjeringa, verka til gagn og beste for fylket, og ta dei initiativa som er påkravde. Denne oppgåva vert kalla initiativrolla til fylkesmannen, og følgjer av fylkesmannsinstruksen.

Me meiner at beste måten å utøva initiativrolla på, er å samarbeida med dei andre samfunnsaktørane på eit område. Me skapar dei beste samfunna når Vi vandrar saman, som Olav Stedje syng, ikkje kvar for oss.

Kven eig barnehagen og skulen?

Av John Ole Vange, Publisert tysdag 19. april 2016

Når du eig noko ønskjer du å ta vare på og forvalte dette på best mogleg måte. Slik er det også når du er barnehage- og skuleeigar. For å lukkast må ein ha kunnskap om sektoren. Kunnskapen kan du skaffe deg på mange vis, men han vert best utvikla saman med andre.

For å leggje til rette for godt eigarskap tilbyr KS, Høgskulen i Sogn og Fjordane og Fylkesmannen programmet Den gode barnehage- og skuleeigar. Gjennom programmet set vi søkjelys på sentrale område og problemstillingar for utøvinga av  eigarrolla. Målsetjinga er å gi best mogleg tilbod i barnehage og skule – både for  miljø, trivsel og fagleg kunnskap.

Dei fleste barnehagane og grunnskulane i Sogn og Fjordane er eigde av kommunane, og dei fleste vidaregåande skulane er eigde av fylkeskommunen. Uavhengig av eigarform skal barnehage og skule drivast i tråd med lover og forskrifter.

Kva betyr det så at kommunen eller fylkeskommunen er eigar? Er det politikarane, kommuneadministrasjonen eller styrar/rektor som er «eigaren»?

Svaret er at det er politikarane som har rolla og ansvaret som eigar. Dette kan ikkje delegerast!

Eigaren skal:

-          bestemme struktur for tilbodet i kommunen

-          gi rammer for drifta slik at ho kan gjennomførast på ein forsvarleg måte i tråd med lover og forskrifter

-          gi føringar og målsetjingar for barnehage og skule

-          sørgje for rekruttering og vidareutdanning av personale

-          syte for tilgang og kapasitet på:

  • barnehagefagleg- og skulefagleg kompetanse på kommunalt nivå (rådmann)
  • Pedagogisk-psykologisk teneste (PPT)

Spesielt viktig er det at eigaren (politikarane) gir klart uttrykk for kva dei vil med opplæringstilbodet i kommunen sin. Realistiske målsetjingar er ein god start.

Det er viktig at eigaren held fast på målsetjingar og satsingar over tid, og viktigast av alt – at du som eigar viser interesse og set mål for skulen og barnehagen!