Alle kan ikkje alltid få først

Av Jacob Andersen, Publisert fredag 9. februar 2018

Å prioritere handlar om å sette noko fram føre noko anna. Å fikse ei meir viktig utfordring før du fiksar ei mindre viktig utfordring. Så langt greitt. Men kva når dette noko er ein pasient, og det å prioritere handlar om å sette ein pasient fram for ein annan pasient. Då er det ikkje så greitt lenger. Treng vi verkeleg prioritere mellom pasientar – vi som bur i eit land som har åtte tusen milliardar plassert i eit av verdas største investeringsfond?

Tenk deg at du må overleve åleine i skogen i ei veke. Kva gjer du først? Leite etter vatn, leite etter mat, bygge ly for natta eller heller forsøke å tenne eld med to tørre pinnar? Vala er mange, men der nokre val vil auke sjansen din for å overleve vil andre  minke sjansen. Vår evne til å prioritere har opp gjennom utviklinga utgjort forskjellen mellom liv og død.

Prioritering innan helsevesenet er ikkje nytt. Grunnlaget for prioritering har vore diskutert grundig gjennom fleire offentlege utval i perioden 1987-2015 og har seinast ført til stortingsmeldinga Meld. St. 34 (2015-2016) Verdier i pasientens helsetjeneste – Melding om prioritering. Stortingsmeldinga skildrar ulike vilkår for prioritering og gir føringar for kva grunnleggande verdiar som skal stå sentralt for prioritering i helsevesenet.

Pasient og lege. Foto: Colourbox

Pasient og lege. Foto: Colourbox

Helsevesenet er eit fellesfinansiert velferdsgode utan reell betaling frå brukarane. Det er eit økonomisk system utan ein tydeleg mekanisme som kan regulere forbruket. I andre økonomiske system vil mellom anna pris regulere forbruket på bakgrunn av betalingsevne og betalingsvilje. Dette betyr at helsevesenet må ha eigne mekanismar for regulering. Eit døme er når sjukehuset gjer ei vurdering av kva rettar du har som pasient.

Når sjukehuset får ei tilvising frå fastlegen, skal sjukehuset vurdere om du har rett på helsehjelp frå sjukehuset. Sjukehuset må deretter gjere eit vedtak som stadfestar om du har eller ikkje har rett til helsehjelp frå sjukehuset.

Du har rett til helsehjelp frå sjukehuset dersom følgjande vilkår vert stetta:

-          helsehjelpa må fagleg sett vere forsvarleg

-          helsehjelpa må fagleg sett vere effektiv

-          helsehjelpa må vere kostnadseffektiv for samfunnet

Med «forsvarleg» meiner vi at verknadane vi ikkje ønskjer (biverknadane) ved helsehjelpa står i eit rimeleg forhold til dei verknadane vi ønskjer. Med «effektiv» meiner vi mellom anna at helsehjelpa må kunne gi ein gevinst i anten livslengde eller livskvalitet, forhindre forverring eller  sikre at moglegheita for å kunne behandle tilstanden i framtida ikkje vert øydelagt. Med «kostnadseffektiv» meiner vi at dei trulege kostnadane skal stå i eit rimeleg forhold til den trulege effekten.

Dersom sjukehuset vurderer at du har rett til helsehjelp, må sjukehuset også fastsette dato for når  du kan rekne få slik helsehjelp og vidare gjere eit vedtak som stadfestar når du seinast skal få slik helsehjelp. Fristen skal settast ut frå ein hastegrad på bakgrunn av:

-          truleg tap av livslengde

-          truleg  tap av livskvalitet

Ved fristbrot kan du ta med deg retten til eit anna sjukehus – offentleg eller privat – med betalingsgaranti frå sjukehuset som gav deg retten. Det er Helfo Pasientformidling som administrerer fristbrot. Det er likevel viktig å merke seg at fristen berre gjeld oppstart av helsehjelp.

Godt nytt år, Sogn og Fjordane!

Av Anne Karin Hamre, Publisert onsdag 3. januar 2018

Vi har lagt bak oss eit innhaldsrikt år i Sogn og Fjordane. Nokre av hendingane eg vil sjå attende på med glede, er dei tre besøka til H.M. Dronning Sonja. Først opninga av Loen Skylift i mai, så besøket til United World College i Fjaler i september for å markere mangfald og inkludering i utdanning, og då ho i november delte ut sin eigen skulepris til Firda vidaregåande skule på Sandane.

H.M. Dronning Sonja opna Loen Skylift i Stryn 20. mai 2017

H.M. Dronning Sonja opna Loen Skylift i Stryn 20. mai 2017. Foto: Loen Skylift.

Gledeleg var det òg at Lærdalselvi endeleg vart friskmeld, etter 20 års kamp mot lakseparasitten Gyrodactylus salaris. Fornybarfylket Sogn og Fjordane tok i 2017 nye steg på vegen mot det grøne skiftet, med hydrogenprosjektet, satsing på el-ferjer og opninga av Lefdal Mine Datacenter, med energi frå vasskraft. Eg er særs nøgd med at initiativet frå Fylkesmannen om å skipe til ein nasjonal konferanse om klimaomstilling, er vorte eit årvisst arrangement som samlar deltakarar frå heile landet. Konferansen er eitt av svært mange døme på godt samarbeid på tvers av sektorar og verksemder i fylket vårt om store og viktige samfunnsutfordringar.

Geir Jakobsen i Mattilsynet overrakte mandag 30. oktober 2017 friskmeldingsvedtaket for Lærdalselva til klima- og miljøminister Vidar Helgesen og fylkesmann Anne Karin Hamre i Sogn og Fjordane. Foto: Eivind Røhne.

Geir Jakobsen i Mattilsynet overrekte 30. oktober 2017 friskmeldingsvedtaket for Lærdalselva til klima- og miljøminister Vidar Helgesen og fylkesmann Anne Karin Hamre i Sogn og Fjordane. Foto: Eivind Røhne.

Diverre fekk vi i året som gjekk nok ei stadfesting på at klimaet er i endring. Ekstremregnet 24. juli førte til storflaumen som råka bygdene Utvik og Breim hardt. Vi må berre bu oss på at vi oftare kjem til å oppleve slike hendingar, og planleggje for å avgrense skadane.

Anne Karin Hamre ser på skadane flaumen har påført i Utvik. Foto: Haavard Stensvand.Anne Karin Hamre ser på skadane flaumen har påført i Utvik. Foto: Haavard Stensvand.

2017 var året der Stortinget og regjeringa gjorde vedtak i mange av strukturreformene i den offentlege forvaltninga – kommunereforma, regionreforma og endringar i den regionale staten.

Vi står no på terskelen til det siste året som Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Det er lagt tre politiske føringar for samanslåinga med embetet i Hordaland: Det nye embetet skal ha delt lokalisering, talet på tilsette i Sogn og Fjordane skal vidareførast som i dag, og Leikanger skal vere hovudsetet for det nye embetet – noko som m.a. inneber at fylkesmann og assisterande fylkesmann skal ha kontorstaden sin der. Til påske skal nytt organisasjonskart og avdelingsleiarar i det nye embetet vere avklart. I tillegg skal ei rekkje system, rutinar og arbeidsmåtar samkøyrast før det nye embetet er etablert 1. januar 2019. Frå den datoen vert Lars Sponheim fylkesmann for det nye embetet.

Det nye embetet og etter kvart den nye fylkeskommunen som vert etablert 1. januar 2020, skal tene eit stort fylke med 630 000 innbyggjarar, store geografiske avstandar, mange kommunar (frå 59 i dag til 43 frå 2020) og eit mangfaldig næringsliv. Noko av styrken til Sogn og Fjordane er det gode samarbeidet som er etablert mellom ulike verksemder for å løyse samansette samfunnsoppgåver, som klimaendringar, beredskap, utsette barn og unge, integrering og folkehelse. Dei formelle nettverka som er etablerte, som Forum for skule- og barnehageutvikling og IT-forum, må vi ta med oss og utvikle vidare i eit nytt storfylke.

Det vert òg avgjerande at vi kan stille med leiarar som ønskjer å bidra til å utvikle det nye storfylket, og som kan vere med å konkurrere om leiarstillingar med større spennvidde. Difor har fylkesordføraren og eg teke initiativ til eit leiarutviklingsprogram, som vi ønskjer å utvikle saman med sentrale aktørar i fylket.

Endeleg må vi som er i omstilling vakte oss så vi ikkje blir for innovervende i alt endringsarbeidet, og alltid ha med oss at vi er til for innbyggjarane og samfunnet. Eg ønskjer alle i Sogn og Fjordane eit godt nytt år!

iPad i barnehagen – noko anna enn spel og YouTube

Av Magne-Bjarte Hatlem, Publisert tysdag 12. desember 2017

Bruk av nettbrett er berre ein av mange arbeidsmåtar i den nye rammeplanen for barnehagen. Den digitale praksisen til barnehagen skal bidra til leik, kreativitet og læring.

Spel og YouTube kan vere ei støtte i arbeidet, men digital praksis er noko anna enn verkelegheitsflukt. Digital praksis skal ikkje sjåast som noko nytt og framandt, på sida av barnehagekvardagen, men som ein av mange  integrerte måtar å arbeide i barnehagen.

Digitalt mikroskop
Eit godt døme på dette er at barnehagen tek med seg digitalt mikroskop i tursekken for å undersøke dei små tinga i naturen. Ei jente oppdagar at blåbær har steinar! Først plukkar dei bæra, dei lagar syltetøy og smakar på det dei har laga.

Ein stad inni denne utforskinga finn jenta ut at ho kan sjå syltetøyet på ein anna måte, ho hugsar mikroskopet. Gjennom det digitale verktøyet får jenta sjå naturen på ein ny måte. Dei små tinga vert større, slik at ho oppdagar at blåbær har steinar.

Barnas perspektiv
Barn likar nye ukjente stader i naturen dei kan boltre seg i, som eit gammalt knudrete tre med snirklete greiner. Det tenkte i alle fall ein pedagog då barnehagen skulle ha turdag. Barna fekk med seg digitalkamera og knipsa bilete medan dei labba i veg. I dagane etter kombinerte barna bileta med lydopptak i programmet Book Creator. Ein gut las inn historia om bildet han tok av føtene til han og Lena: «Vi e venna!».

Kva var barna opptatt av? Dei fortalte om vennskap og om fellesskapet dei opplevde på turen. Det spesielle treet vart ikkje nemnt. Vi trur vi kjenner barnas perspektiv, men dei kan fort overraske. Gjennom den digitale historieforteljinga fekk barna medverke i si eiga læring.

Jente med iPad. Foto: Pixabay

Jente med iPad. Foto: Pixabay

IKT-samling om oppvekst og utdanning
Eksempla kjem frå Kirketunet Barnehage som heldt fleire inspirerande innlegg på årets IKT-samling om oppvekst og utdanning. IT-forum Sogn og Fjordane samlar årleg tilsette i barnehage og skule for å heve blikket og sjå på kva som rører seg i den digitale sfæren. I år sette vi ny rekord med over 200 deltakarar.

Kirketunet barnehage fekk IKT-senterets digitale barnehagepris 2017 og deler villig av over 20 års erfaring med digital praksis. På bloggen sin listar barnehagen opp alle programma og appane dei brukar.

Digital barnehagepris til Sogn og Fjordane i 2018?
Sogn og Fjordane har barnehagar med god digital kompetanse. Både det digitale mikroskopet og digitale historieforteljingar blir brukt i barnehagane i fylket vårt. Vi er sikre på at fleire av desse kunne ha vunne den digitale barnehageprisen i 2018. Tek de utfordringa?

Vi må bu oss på «eldrebølgja»

Av Kåre Træen, Publisert fredag 10. november 2017

Kommunane er midt i budsjettarbeidet for neste år og økonomiplanen for dei neste fire åra. I kontakt med kommunane og gjennom media opplever vi at både administrasjonen og politikarane står ovanfor vanskelege og tøffe prioriteringar for å få til ein realistisk balanse i kommuneøkonomien framover. Utgreiingar og debattar går både om ulike innsparingar og auka inntekter i drifta og kva investeringar som skal gjennomførast dei nærmaste åra. For at politikarane i kommunestyra i desember skal gjere vedtak som er realistiske innanfor kommunen sitt handlingsrom og til det beste for innbyggjarane, treng politikarane eit godt grunnlag for sine avgjerder.

Endringar i befolkninga har mykje å seie for korleis ein kommune skal planlegge og prioritere framtida med omsyn til tenester og investeringar. Vi veit at dei nærmaste 10-20 åra får landet ein sterk vekst i talet på eldre personar, det vi til dagleg omtalar noko lettvint som «eldrebølgja». Dette har vi visst om lenge. I stortingsmelding nr. 25 (2005-2006) sa regjeringa at endringar i utviklinga av befolkninga inneber at talet på eldre over 80 år vil auke med om lag 50 prosent frå 2020-2030, frå 220 000 til ca. 330 000 personar. Nyare tal viser ei utvikling til 350 000 i 2030, altså at talet på eldre over 80 år blir høgare enn det som tidlegare er lagt til grunn. Mange eldre er ein ressurs for kommunane, men ein sterk auke i talet på eldre vil òg klart bety auka utgifter og andre utfordringar innan pleie- og omsorgstenester for kommunane. Dette er illustrert i statsbudsjettet 2018 som vart lagt fram i førre månad, og viser at dei samla utgiftene for kommunane veks med om lag 2,5 mrd. kroner årleg som følgje av endringar i befolkninga (storleik og alderssamansetting). Veksten i utgifter vil vere uendra fram mot 2020, men deretter viser anslaga ein gradvis auke slik at veksten vil utgjere nær fem milliardar pr. år når vi nærmar oss 2030 (TBU november 2016 kap. 9.3 side 100). Dette er meir enn ei dobling frå dagens auke, og om lag 2/3 av veksten kjem som følgje av fleire eldre. Dette skjer samtidig med at bidraget frå oljeinntekter blir lågare og gjev strammare offentlege budsjett.

Kjelde: Etter data frå SSB-statistikkbanken befolkningsframskrivingar hovudalternativ (MMMM)

Kjelde: Etter data frå SSB-statistikkbanken befolkningsframskrivingar hovudalternativ (MMMM).

Kva er så stoda for Sogn og Fjordane? I dag bur det vel 6000 personar over 80 år i fylket. Framskrivingar viser at dette vil auke til 8600 i 2030 og 11500 personar i 2040. Dette utgjer ein auke på ca. 40 prosent til 2030, og nær ei dobling fram mot 2040. Det særeigne for vårt fylke er at vi samanlikna med landet er fleire eldre sett i høve til personar i yrkesaktiv alder. Dette vil bli forsterka framover, slik at vi blir høvesvis færre som bidreg med inntekter og arbeid for gode tenester til fleire eldre. Kommunal- og moderniseringsdepartementet har i denne samanhengen utarbeidd eit verktøy som illustrerer framtidig tenestebehov i kommunane. Informasjon om endringar i befolkninga må vere tilgjengeleg i kommunale planar. Dette for at administrasjon og politikarar skal kunne vurdere kva slike endringar får av konsekvensar for drift og investeringar, og at kommunane ikkje brukar opp handlingsrommet med andre store investeringar fram til «eldrebølgja» kjem.

Syt for å bestemme sjølv: Lag ei framtidsfullmakt medan du kan

Av Anne Kristin Eitungjerde, Publisert fredag 3. november 2017

Er du av typen som ønskjer orden på livet? Då kan det vere lurt å bestemme no kven du vil overlate styringa til, og korleis du ønskjer ting skal ordnast, dersom du blir så sjuk at du ikkje kan ta standpunkt sjølv.

Ei framtidsfullmakt er kort sagt di eiga vilje som er skrive ned, og blir sett i verk av nokon du stolar på når tida er inne. Tanken er at dei fleste veit best sjølv korleis økonomien og livet skal ordnast i framtida dersom ein blir sjuk, både med tanke på seg sjølv og dei som står ein nær.

I ein framtidsfullmakt kan du regulere kven som skal vere hjelparen din, eller fullmektigen som det  kallast. Då slepp resten av familien  å lure på det, og du slepp også at Fylkesmannen oppnemner ei verje som kanskje ikkje kjenner deg særleg godt. Slik sett er framtidsfullmakta eit privat alternativ til verjemål, der du sikrar at ein du har tiltru til forvaltar dine interesser på den måten du ønskjer.

Skriving_960_720_Pixabay

Foto: Pixabay

Til dømes kan du skrive ned kva som skal skje eller ikkje skje med hus og anna formue, og bestemme i kva grad det er aktuelt å gi forskot på arv. Fullmektigen kan også gi gåver på dine vegner, i tråd med det du ønskjer eller har brukt å gjere. Har du ei verksemd som skal driftast, kan du bestemme kven som skal tre inn for deg dersom du sjølv blir ute av stand til det. På det personlege området kan du la hjelparen din ta avgjerda om kvar du skal bu.

Mange veit ikkje at formuen i stor grad blir låst dersom Fylkesmannen skal ha ansvaret for å passe på ho. Så dersom du vil at familien eller andre skal få gleda av verdiane dine om du skulle bli dement eller utsett for ei ulukke, er altså ei framtidsfullmakt løysinga.

Dersom du trur at dette er noko for deg rår vi til at du gjer deg kjend med formkrava. Du finn også mykje anna informasjon på vergemal.no Ein advokat vil eventuelt kunne hjelpe deg med å sette opp framtidsfullmakta.

TV-aksjonen 2017: Håp og skule for barn i konfliktområde

Av Anne Karin Hamre, Publisert tysdag 17. oktober 2017

I Noreg er retten til skulegang og vidare utdanning noko vi tek for gitt. Diverre er det ikkje slik for mange barn som lever i land råka av krig eller konflikt. I Syria er det 1,7 millionar barn som ikkje får skulegang. Krigen har gjort ein tredel av skulane i landet ubrukelege. For dei som framleis har ein skule å gå til, er skulevegen ofte for farleg. Tenk på kva det ville bety for Noreg om dei vel 1,2 millionar barna og ungdomane våre ikkje fekk gå på skule.

Skulen gir barn framtidsmoglegheiter og ein sosial fellesskap. Tapt skulegang er eit stort tap for kvart enkelt barn, men det er òg eit stort tap for eit land når ein heil generasjon ikkje får utdanning.

Aksjonsgruppa for TV-aksjonen 2017

Fylkesaksjonskomiteen: F.v.: Åshild Kjelsnes, Vibeke Johnsen, Arve Osland, Silje Hagenlund, Anne-Marie Baugstø-Hartvigsen, Anne Karin Hamre, Ellen Havellen og Martin Igland Malkenes. Foto: Privat

TV-aksjonen NRK 2017 går til UNICEF sitt arbeid med å gje utdanning til barn som lever i land råka av krig og konflikt, Colombia, Mali, Syria, Pakistan og Sør-Sudan. Pengane som vert samla inn, skal gå til å utdanne lærarar, etablere skular og til lærebøker og skuleutstyr. Målet er å gje utdanning til minst 470 000 barn i dei fem landa, og at dette skal få verknader for langt fleire. Dei som har fått utdanning, har betre føresetnader for å gje eigne barn ein god start i livet. Barn som får skulegang, kan etter kvart bidra til familien sin økonomi, til å utvikle lokalsamfunnet og til å byggje opp att landet. Ei investering i utdanning, er ei investering i framtida til eit land.

Sogn og Fjordane har alltid utmerka seg med stor gjevarglede, og eg håpar innbyggjarane er rause i år òg. På vegner av fylkesaksjonskomitéen oppmodar eg alle om å ta godt i mot bøssebærarane som kjem på vitjing søndag 22. oktober, og om å gje til eit viktig føremål!

Akutt respons – til beste for barn og unge

Av Anne Karin Hamre, Publisert tysdag 10. oktober 2017

I februar i år skreiv eg eit blogginnlegg om at ingen kommunar i Sogn og Fjordane hadde ei formalisert ordning med barnevernsvakt etter kontortid. Akuttberedskap i barnevernet vart sett på dagsordenen på KS sin strategikonferanse i februar og på barnevernsleiarsamlinga i april. Fylkesmannen sette av skjønsmidlar som kommunane kunne nytte til arbeidet med å få på plass ei slik ordning.

Kommunane Eid, Gloppen og Stryn var først ute med felles akuttberedskap, som starta opp 3. april. Det inneber at desse kommunane har ei beredskapsvakt som kan kontaktast etter vanleg arbeidstid når det skjer noko som gjer at barnevernstenesta må inn med strakstiltak. Selje kommune skal slå seg saman med Eid kommune, og tek sikte på å gå inn i dette samarbeidet.

Sidan vi ikkje har mange akutte hendingar her i fylket og ei vaktordning er kostnadskrevjande, har mange av kommunane valt å samarbeide om ei barnevernsvakt. Kommunane Flora, Førde, Naustdal, Jølster og Gaular jobbar i lag for å få på plass ein akuttberedskap i år. Det same gjeld HAFS-kommunane – Hyllestad, Askvoll, Fjaler og Solund. I Sogn er kommunane Balestrand, Høyanger, Leikanger, Sogndal, Luster, Vik og Årdal i gang med eit felles arbeid om å få etablert ei ordning med akuttberedskap i løpet av 1. kvartal 2018, medan kommunane Lærdal og Aurland vil etablere ei eiga vaktordning. Kommunane Bremanger og Vågsøy har sett i gang eit arbeid der dei kartlegg fleire alternativ, anten å etablere eiga vaktordning eller å kople seg på samarbeid i nabokommunane. Gulen kommune deltek i eit samarbeid med andre kommunar i Hordaland, og Hornindal kommune med kommunar på Sunnmøre.

Barnehage-samværsrett-omsorg1

Fylkesmannen set kvart år av ein del av skjønsmidlane til prosjekt og satsingar for å løyse viktige behov i fylket. I år var akuttberedskap i barnevernet eit prioritert satsingsområde, og vi har fordelt litt over ein million kroner til dette arbeidet.

Blogginnlegget frå februar vart avslutta med følgjande oppmoding:

«Målet må vere at vi ved utgangen av 2017 er langt betre rusta til å hjelpe barn, uansett når på døgeret krisa skjer». Status er at alle kommunane i Sogn og Fjordane har sett i gang eit arbeid for ein betre akuttberedskap, og fleirtalet av kommunane vil ha ei ordning på plass i løpet av 2017. Fylkesmannen er ofte ute med peikefingeren når vi meiner at kommunane ikkje følgjer opp nasjonal politikk og statlege pålegg. No er det på sin plass å gje ros til kommunane for akutt respons på utfordringa med å få på plass ein akuttberedskap.

Avfall handlar om å ta gode val

Av Gøsta Hagenlund, Publisert fredag 6. oktober 2017

Haldningane våre til avfall endrar seg. Medan vi tidlegare har sett på avfall som noko vi må kvitte oss med, vil vi framover bruke ressursane i avfallet til nye produkt. Vi vil gå frå eit “bruk og kast”-samfunn, til å vere med å utforme eit “bruk og gjenbruk”-samfunn. Stikkorda er sirkulær økonomi, ombruk, materialgjenvinning og utvida produsentansvar. Vi er eit stykke på veg, men vil ikkje nå måla utan nye tiltak. Fram til 2020 er regjeringa sin ambisjon at vi skal auke gjenvinninga til 50 prosent av hushaldsavfallet. Klima- og miljødepartementet har no lagt fram tankar om avfall som ressurs. Dette krev deltaking både frå deg og meg, kommunane og næringslivet. Vi må også snu ei negativ utvikling. I 2010 materialgjenvann vi over 42 prosent av alt hushaldsavfallet, i fjor klarte vi berre 38 prosent.

Korleis kan vi då nå så høge mål på kort tid? Det handlar mykje om at kommunen legg til rette for gode tenester. Det handlar også om korleis produsentar tar ansvar for å utnytte ressursane når vara vert avfall. Og det handlar mykje om kva du og eg gjer med avfallet vårt. Korleis er handlekvardagen din? Til vanleg handlar eg ting eg meiner eg treng: mat, nokre kle, leiker til barnebarn, og år om anna telefon, maling til huset og slikt. Etter kvart endar mykje av dette som avfall! Kvar og ein av oss lagde 433 kg avfall i fjor, opp frå 424 kg i 2010 Dersom du er gjennomsnittleg god til å sortere avfallet, seier statistikken at du likevel sender 268 kg til forbrenning eller deponering. Mykje av desse restane kan nyttast til nye produkt.

Kvifor held nokre av oss fram med dårleg sortering? Er det blitt for tungvint? Gidd vi ikkje? Følgjer ikkje kommunen din opp? Vert du møtt med påstand om at “det nyttar ikkje”, “det vert for dyrt” eller at “det går likevel til forbrenning”?

Gode vanar startar tidleg. Foto: Johnny Syversen for LOOP

Gode vanar startar tidleg. Foto: Johnny Syversen for LOOP

Eg var nyleg i Nederland for å lære av deira erfaringar. Både Noreg og Nederland har gode gjenvinningsordningar, men Nederland materialgjenvinn allereie over halvparten av hushaldningsavfallet. Ambisjonane framover er likevel høge. Innan 2020 skal dei materialgjenvinne over 70 prosent og redusere restavfallet til 100 kg per innbyggjar. Vil dei nå det? Svaret er ja i distrikta og i dei mindre byane.

Her heime er det framleis nokre mytar om at plast bør deponerast eller brennast, då fråsortert plast “berre vert brent likevel”. No er teknologien og marknaden komne så langt at også fråsortert plast i det vesentlege vert materialgjenvunne. Det kan hende mest interessante er at materialgjenvunnen plast kan nyttast om og om igjen – utan at eigenskapane i nytt produkt vert dårleg.

For å få opp nivået på materialgjenvinning i Noreg, meiner regjeringa det er nødvendig å kjeldesortere matavfall og plast. Både Nordfjord- og Sognekommunane har henteordning for plast, og materialgjenvinn matavfallet ved SIMAS sitt anlegg i Festingdalen. Tilrådinga i St. Meld. 45 (2016 – 2017) er mellom anna å gjere dette obligatorisk for kommunane.

Kva kan du og eg gjere? Vi kan kjeldesortere meir. Vi kan be kommunen om betre henteordningar. Vi kan levere brukte kle. Vi må slutte å blande miljøfarleg avfall eller elektrisk/elektronisk avfall med restavfallet. Nokre av oss bør kan hende også handle mindre ting som går fort i sund? Kva vil du at kommunen skal gjere? Matbutikken?

Avfall er eit val. Godt val – kvar dag!

Driveplikt på jordbruksareal sikrar matproduksjon

Av Christian Rekkedal, Publisert måndag 11. september 2017

Jordbruksareal er ein knapp ressurs som skal forvaltast i eit langsiktig perspektiv, og det kviler eit tydeleg ansvar på alle som eig slik jord, om å ta vare på produksjonsevna. Jordbruksareal er definert som fulldyrka jord, overflatedyrka jord og innmarksbeite.

Reglane om driveplikt kom første gong i 1974. Bakgrunnen for reglane om plikt til å drive jordbruksareal er å sikre matproduksjonen i ei verd med stadig aukande folketal, og der også klimaendringar kan redusere den samla matproduksjonen i verda. Areal som er ute av drift og veks til med ugras og kratt, reduserer også produksjonsevna på dei kringliggande areala. Det vert meir arbeid mot ugras og andre skadegjerarar på nyttevekstane for dei som vil drive jorda skikkeleg. Også omsynet til kulturlandskapet ligg bak driveplikta. Tilgrodd dyrka mark eller beite midt i eit aktivt jordbrukslandskap er ikkje noko tiltalande syn.

Kommunen skal kontrollere driveplikta, følgje opp eventuelle brot, og handsame søknadar om fritak for driveplikt. Dersom eigaren korkje driv jorda sjølv eller har leigd ho bort, kan kommunen gje pålegg om å leige bort jorda for ei periode på inntil ti år. Fylkesmannen er klageinstans for avgjerder om driveplikt frå kommunen.

Eigaren kan søkje kommunen om fritak for driveplikta. Ein vanleg grunn kan til dømes vere at det ikkje er nokon i området som vil drive jorda, eller ein ynskjer kortare bortleige enn ti år på grunn av eigne planar om jordbruksdrift om nokre få år.

Frå 1. september er det innført endringar i reglane om driveplikt på jordbruksareal. Det er no presisert at driveplikta varer i heile eigarperioden, også for eigedomar som vart tekne over for mange år sidan. Driveplikta kan som tidlegare oppfyllast ved bortleige, men heretter ikkje berre som tilleggsjord, no også til folk som ikkje eig andre gardsbruk. Kommunen vil ikkje lenger kunne leige bort jorda med tvang. Men dersom eigaren ikkje oppfyller driveplikta, kan fylkesmannen pålegge tvangsgebyr.

I dag vert om lag 40 prosent av dyrka jord leigd bort til aktive gardbrukarar, og for å sikre deira driftsgrunnlag er det krav om minst ti års skriftlege leigeavtalar. Det er også eit krav at avtalen skal føre til ei god løysing for drifta.

Driveplikta har sidan ho vart innført, aldri vore særleg politisk omstridd, slik det til dels har vore med buplikt og konsesjonsreglane. Det er brei politisk semje om at den som eig jordbruksareal som kan drivast, skal halde jorda i hevd. Når driveplikta kan oppfyllast enten ved eiga drift eller ved bortleige, er det heller ikkje noko tyngande plikt.

Driveplikta er ikkje berre eit privat spørsmål, men også av ålmenn interesse. Viss eigaren ikkje etterlever dette forvaltaransvaret, er kommunen nærast og først til å følgje opp.

Skal vi informere eller imponere?

Av Solveig Mork Holmøyvik, Publisert fredag 7. juli 2017

Først lærer vi å snakke, så å skrive. Vi skriv korte setningar med subjekt, objekt og punktum. «Anne køyrer bil». Ein stad på vegen til arbeidslivet misser mange av oss evna til å skrive enkelt, til å fortelje kven som gjorde kva. Det kan føre til at folk går glipp av viktig informasjon om rettane sine, og skaper avstand mellom forvaltninga og innbyggjarane.

La meg kome med eit døme: Tidlegare i år vart ein mann som skulle døy av kreft sendt heim frå sjukehuset utan at kommunen vart varsla. Det var brot på rutinene, svikt i kommunikasjonen, sjukehuset har lagt seg flatt og det er «satt i gang prosedyrer for å forbedre dette området». Talspersonen for Universitetssykehuset Nord-Norge (UNN) seier det slik:  – Det er bare for UNN å legge seg flat og beklage. Her har vi ikke kommunisert og informert godt nok rundt et pasientforløp som har vært alvorlig.

Min første tanke: Kva er eit pasientforløp? Kven er eit pasientforløp? Ved å bruke dette ordet har UNN nesten fått meg til å gløyme at det handlar om ein sjuk mann. Dei har gøymt han i språket. Eg kan ikkje sjå for meg at sjukepleiaren kjem til pauserommet eller heim til familien og fortel om ein tung dag på grunn av «eit alvorleg pasientforløp». Ho pleia ein pasient som var dødssjuk. Denne veka sa Språkrådet seg samde i at «pasientforløp» fungerer dårleg både på bokmål og nynorsk.

Brikker i brettspelet Scrabble. Foto: Pixabay

Brikker i brettspelet Scrabble. Foto: Pixabay

Universitetssjukehuset er ikkje åleine om å bruke innarbeidde framandord når dei skal snakke med omverda. Eg spurde ein kollega som er jurist om det var forskjell på «gjeldande lovkrav» og «lova». – Nei. Vi skriv ofte det første. Det er berre noko vi har lært. Kall det ei uvane, svarte han. Og det er ofte grunnen: det er noko vi har lært. Eit fagspråk, eit stammespråk, ein kode. Som fortel at vi har gått på skule, jobba hardt for å lære noko, for å stå på eksamen, for å få ein jobb. Problemet oppstår først når vi i denne jobben kjem i kontakt med dei som ikkje kan dette språket. Lege og forfattar Marianne Mjaaland skriv: – Det et viktigste er å bruke et språk pasienten forstår. Man mister ikke autoritet ved å si ting enkelt.