Kommuneøkonomi – tilbakeblikk og framover i tid

Av Kåre Træen, Publisert onsdag 23. mai 2018

I dag samlast kommunefolket til det som blir den siste kommunekonferansen til Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Frå 2019 blir tilsvarande konferanse med det nye embetet i det som frå 1.1.2020 vert eit nytt storfylke på Vestlandet. Kommuneøkonomi har alltid vore eit fast tema på konferansane. Ved overgangen til eit nytt fylke, er det passande å ta eit tilbakeblikk saman med forventningar og utfordringar framover for kommuneøkonomien.

Robek er eit register for kommunar med økonomisk ubalanse. På folkemunne vert òg registeret omtalt som «svartelista». Kommunar i Robek må ha godkjenning frå fylkesmannen for å ta opp lån og budsjettvedtaka skal kontrollerast. Med andre ord, kommunane er ikkje «herre i eige hus». Registeret vart innført i 2001, og sju kommunar i Sogn og Fjordane vart meldt inn i registeret. I gjennomsnitt har det vore slik at Sogn og Fjordane høvesvis har hatt fleire kommunar i Robek samanlikna med landet. Flest kommunar var det i 2003 – 2004, då heile 16 av 26 kommunar var Robek-kommunar. Men så har det, både for kommunane og Fylkesmannen, heldigvis snudd til at det blir berre ein Robek-kommune (Bremanger) frå andre halvår. Dette er også utvikinga landet, slik at det no er eit historisk lågt tal kommunar registrert i Robek.

Det kan vere fleire årsaker til denne positive utviklinga. Vi vil peike på tre viktige faktorar for kommunane i Sogn og Fjordane:

• Nasjonaløkonomien

• Rentenivå

• Kapasitet og kompetanse

Noreg har ein sterk nasjonaløkonomi, som har gjeve moglegheit for årleg realvekst i overføringar av inntekter frå staten til kommunane. Fleire år har særleg skatteinntektene, og derav også utjamninga mellom kommunar med høge og låge skatteinntekter, vore betydeleg betre enn kva som er lagt til grunn i budsjetta. Mange kommunar har høg lånegjeld, og ei låg rente over lengre tid har vore eit viktig bidrag for balansen i økonomien til desse kommunane. Samfunnet utviklar og tileignar seg ny kunnskap, slik òg for kommuneorganisasjonane gjennom læring i praksis, utdanning og digitalisering. Kommunane har i samarbeid med andre offentlege institusjonar vore langt framme i læring og samhandling gjennom nettverk, dette har og bidrege til styrka kapasitet og kompetanse.

Kva så med kommuneøkonomien framover i tida? Kommuneproposisjonen for 2019 legg opp til ein vekst i frie inntekter for kommunane mellom 0,7 – 0,9 prosent. Som følgje av strammare økonomiske rammer nasjonalt, er veksten noko lågare samanlikna med tidlegare år. Auke i renta blir ei utfordring for kommuneøkonomien. Brutto lånegjeld for kommunane i Sogn og Fjordane var ved siste årsskifte 11 mrd. kroner. Blir det lagt til grunn at i gjennomsnitt er halve gjelda eksponert for renteauke (Kjelde: Kommuneproposisjonen 2019), så betyr det at for kvar prosent renta aukar vil det isolert sett belaste kommuneøkonomien med 55 mill. kroner av driftsinntektene.

Sterke fagmiljø med kapasitet og kompetanse er ein av føresetnadane for god planlegging og styring av økonomien. Fleire kommunar får større og styrka fagmiljø gjennom samanslåingar frå 2020. Utvikling i folketalet og samansetjinga av dette vil påverke kommuneøkonomien. Vi veit at dei nærmaste 10 – 20 åra kjem tal eldre personar til å auke mykje, og kommunane må bu seg på det vi til dagleg omtalar noko lettvint som «eldrebølgja». Som tidlegare, vil kommunane i det nye Vestlandsfylket både ha utfordringar og moglegheiter i kommuneøkonomien, men målsetjinga må klart vere at kvar kommune blir «herre i eige hus»!

Når helsepersonell får ei tilsynssak

Av Per Steinar Stensland, Publisert tysdag 15. mai 2018

Helsepersonell fryktar tilsynssaker hos Fylkesmannen. Talet på klager retta mot helsepersonell aukar, og ein lege som vel å eksponere seg i klinisk arbeid må rekne med å få fleire tilsynssaker i løpet av karrieren. Nokre av klagene vil vere urimelege, medan andre vil handle om ei alvorleg feilvurdering etter ein hard dag på jobb. Alt helsepersonell er klare over slike hendingar dei gjerne skulle hatt ugjort. Det er berre ein mindre del av dei som vert tilsynssaker.

Helsepersonell har ofte urealistisk negative oppfatningar om kva som kan kome ut av den formelle vurderinga hos Fylkesmannen, og eventuelt Helsetilsynet. Den alvorlegaste reaksjonsforma, autorisasjonstap, vert særs sjeldan teken i bruk. Unntaket er ved rusbruk, alvorleg psykisk sjukdom hos legen eller seksuelt misbruk av pasient. For å møte behovet for kunnskap blant helsepersonell og media om reaksjonar mot helsepersonell etter uønskte hendingar, har vi behandla dette i eit eige blogginnlegg.

Uønskte hendingar omfattar systemfeil, menneskelege feil og hendelege uhell. Systemfeil skuldast organisering og tilrettelegging av arbeid, og vert vurdert å vere den hyppigaste årsaka til uønskte hendingar. Menneskelege feil skuldast utilstrekkeleg kompetanse eller personlege forhold som hindrar forsvarleg praksis, og dei utgjer nær 1/3 av uønskte hendingar. Hendelege uhell har samanheng med den kalkulerte risikoen som ligg i kvar medisinske prosedyre. Alle uønskte hendingar er ikkje feilhandlingar.

doctor-1228627_960_720

Helsepersonell. Foto: Pixabay.

Helsepersonell må lære seg å leve med og finne meistringsstrategiar for risiko for eigne feil. Helsepersonellova og spesialisthelsetenestelova har krav til forsvarleg praksis, som igjen er definert av kva fagmiljøet vurderer som god praksis. Nokre faglege vurderingar og handlingar fell utanfor desse normene og dei alvorlege avvika møter sanksjon frå samfunnet i form av tilsynsvurdering.

Innbyggjarane har rett til å få vurdert om helsehjelpa dei har fått er i samsvar med lovkrav. Denne vurderinga, som er eit ansvar for Fylkesmannen si helseavdeling, er eit offentleg dokument og er tilgjengeleg for innsyn frå media. Informasjon som identifiserer pasienten er teiepliktig, men informasjon om involvert helsepersonell er ikkje omfatta av teieplikt så sant denne ikkje gir teiepliktig informasjon om pasienten.

Tilsynssaker har offentleg interesse og media ber jamleg om innsyn i avgjerdene. Derfor har vi funne det tenleg å legge ut pressemeldingar samtidig med avgjerdene for å sikre at vesentlege punkt om pasienttryggleik kjem med i omtalen. Vi vurderer dette å vere både i pasient og helsepersonell si interesse. Pasient og pårørande gir ofte uttrykk for at dei ønskjer at saka deira skal føre til læring og endring. Helsepersonellet har gitt uttrykk for at dei ønskjer at medieomtalen, i den grad han måtte kome, skal opplevast som rettferdig.

Saksbehandlingsprosessen i tilsynssaker vert ofte i seg sjølv oppfatta som ei stor belasting for helsepersonell. Når avgjerda kjem, kan denne belastinga verte betydeleg. For helsepersonell vil det vere både viktig og tenleg å dele informasjon om å vere under tilsyn, og søke støtte hos kvarandre og hos eiga fagforeining.

Vegen vidare for villreinen i Nordfjella

Av Hermund Mjelstad, Publisert tysdag 8. mai 2018

Den statlege fellinga er nyleg avslutta av Miljødirektoratet og vegen vidare er no lagt for korleis Nordfjella villreinområde igjen skal bli eit friskt fjellområde.

Skrantesjuka (CWD) vart oppdaga i mars 2016, og Landbruks- og matdepartementet vedtok i mai 2017 å sanere denne delen av villreinområdet; altså sone 1. Etter den ordinære villreinjakta hausten 2017 der det vart felt 642 dyr, fekk Statens naturoppsyn (SNO) oppdrag med å skyte ut dei dyra som var att. 1434 villrein vart felte av SNO, til saman 2076 dyr medrekna ordinær jakt. Dei faglege råda frå Mattilsynet, Veterinærinstituttet og Vitskapskomiteen for mattryggleik har vore eintydige på at villreinen måtte takast ut. Den statlege fellinga som SNO gjennomførte, er, slik Fylkesmannen kan vurdere det, utført på ein tilfredsstillande måte. Resultatet er funn av 23 dyr smitta med CWD i sone 1 i Nordfjella.

Vi går no inn i ein svært viktig periode for Nordfjella, der kommunane Lærdal og Aurland i Sogn og Fjordane har areal i villreinområdet. Sjølv om villreinen no er vekke, skal kommunane forvalte fjellområda på ein berekraftig måte etter plan- og bygningslova. Regional plan for Nordfjella, med planprogram for 2015 – 2018, gir viktige føringar for arbeidet. Planen er vedteken i 2014 av alle dei tre fylkestinga; Buskerud, Hordaland og Sogn og Fjordane.

Det er sterke kjensler knytt til jakt generelt, og kanskje spesielt for jakta i villreinfjellet. Dette er ein eldgamal tradisjon som bygdene rundt Nordfjella og andre fjellområde har med seg. Tidlegare var jakta viktig attåtnæring, i dag har ho meir preg av rekreasjon. Noreg forvaltar dei einaste attverande restane av den ville europeiske fjellreinen i 23 større og mindre fjellområde i Sør-Noreg. Dette var og bakgrunnen for opprettinga av Stiftelsen Norsk villreinsenter i 2006. Sogn og Fjordane har areal i åtte av dei 23 villreinområda og er difor eit viktig villreinfylke.

For kommunane vil det framover vere viktig å sjå til at fjellområda er like attraktive for villreinen når han etter førebels framdriftsplan skal reetablerast om fem år. Spesielt er det viktig å passe på at ikkje inngrep som hytter, turistanlegg m.v. øydelegg grunnlaget for reetableringa av villreinen. Her gjeld uttrykket; «Dei gamle fjell i syningom er alltid eins aa sjaa» (Ivar Aasen). Målet må vere at folk som ferdast i fjellet om nokre år skal vite at det igjen er villrein der, kanskje få sjå dei, og vidare at det skal vere mogleg å kunne hauste av denne unike ressursen.

Villrein. Foto: Tore Larsen.

Villrein. Foto: Tore Larsen.

Tradisjonsrik påskemat

Av Christian Rekkedal, Publisert fredag 23. mars 2018

Saman med julehelga er påska ei høgtid med mange tradisjonar, og mat og høgtid høyrer saman. Alle har meiningar om kva som er den beste og mest tradisjonsrike julematen, men ikkje like mange har sterke meiningar om påskematen. Påska har også sine mattradisjonar, nokre av dei går tilbake til det religiøse opphavet medan andre har eit nyare og meir kommersielt opphav.

Påskelam er ein gamal jødisk tradisjon med opphav frå ofringa av lam før flukta frå Egypt. I den kristne trua er dette ført vidare som eit symbol på Jesus som Guds lam som vart ofra i påska, og biletet av hyrdingen og lammet er også eit mykje brukt symbol.

Lammekjøt har lang tradisjon både i dei gamle kulturane kring Middelhavet og her oppe i nord. Det var eit husdyr som lett kunne tilpasse seg kjøleg klima og var ei viktig kjelde for kjøt, mjølk, skinn og ullklede. Gamal norsk spælsau og utegangarsau som vi har i nokre kystbygder, stammer frå sauerasane vikingane i Noreg og på Island hadde. Sauen er eit nøysamt husdyr og lamma hentar mesteparten av maten direkte frå naturen, noko som gir eit smakfullt kjøt som passar godt til festmat. Vi et til saman om lag 700 tonn lammekjøt i påska, det vil seie om lag ein liten middagsporsjon per person. Det er likevel eigentleg ganske lite.

Påskeegget har også lang tradisjon. Opphavleg starta egglegginga når det gjekk mot vår, noko som fall saman med påskehøgtida. Egget er eit symbol på fruktbarheit og påskekyllingen starten på nytt liv. Egg vart blåste tomme og farga og pynta til påskehøgtida, og i seinare år er store pappegg brukt som emballasje for påskesnop. Vi et over 20 millionar egg i løpet av påska, så det er ikkje rart det vart oppstuss når nokon antyda eggemangel til påske.

Påskeegg. Foto: Pixabay.

Påskeegg. Foto: Pixabay.

Appelsin er ei kinesisk frukt som kom til Europa i mellomalderen, og står svært sterkt som nistemat i den norske påskeskitradisjonen. Vi skreller og et 5000 tonn i påska, tilsvarande 20 millionar appelsinar. Dette er også ei frukt som har skapt politisk strid, ikkje minst den raude varianten som vart kalla blodappelsin. Denne vart boikotta i kampen mot Franco-regimet, brukt som symbol mot Israel i palestinakonflikten, og i konfliktar mellom ulike appelsinproduserande land. Blodappelsinane vert no marknadsførte som raude appelsinar, noko som har auka omsetninga.

Høgtider og god mat og drikke høyrer saman. Norsk friluftsliv skal vere basert på norske tradisjonar, og ein skikkeleg tursekk skal minst innehalde nokre skiver med brunost, sjokolade, appelsin, ei flaske brus, kaffi eller kakao. Og turen skal vere såpass lang at alt dette og litt til er forbrent når du kjem heim att.

Og minst ein påskemiddag bør innehalde lammekjøt. Det har tusenårig tradisjon, det er godt, det er norsk og det bidreg til mindre attgroing og endå finare utsikt neste gang du skal på tur.

God tur og god påske!

900 verjer i fylket – vi treng fleire!

Av Marie Solvoll Lyby, Publisert onsdag 14. mars 2018

Fylkesmannen har som førstelinje på verjemålsområdet ansvar for å sikre at verjemålsordninga fungerer til det beste for dei som har verje. Noko av det viktigaste vi gjer for å sikre dette, er å sørgje for at vi har nok verjer i fylket til å ta på seg verjeoppdrag, og at kvar einskild verje er rusta til oppgåvene.

Vi har om lag 1500 menneske i fylket som treng ei verje. Fylkesmannen skal oppnemne ei eigna verje i kvart enkelt av desse oppdraga. Ei eigna verje må ha god rolleforståing, respekt for verjehavar sin integritet og rett til å bestemme sjølv, og ha tilstrekkeleg kompetanse til å kunne ta i vare verjehavar si interesse på ein god måte – mellom anna ved å kjenne til offentlege system og søknadsprosessar.

Så, korleis gjer vi dette? I tillegg til å gi opplæring, råd og rettleiing til verjer på telefon, arrangerer Fylkesmannen årlege verjesamlingar der verjer kjem saman for å lære, diskutere og dele erfaringar.  Vi har gjennomført slike samlingar årleg sidan oppstarten i 2013, og vår erfaring er at det er nyttig og lærerikt for både oss og verjene.

Vergemål

Verjene våre kjem stadig bort i nye situasjonar og utfordringar, og gjer ein framifrå jobb for dei som treng hjelp i kvardagen. Derfor er deira erfaring noko av det viktigaste vi har for å nå måla med verjemålsreforma, som er å betre rettstryggleiken og likebehandlinga for menneske som treng verje. Erfaringsutveksling mellom verjene og felles opplæring bidreg til å sikre felles forståing og tilnærming til verjerolla, noko som igjen kjem den som har verje til gode. Med over 900 verjer i fylket er dette viktig.

Fylkesmannen skal i løpet av mars og april gjennomføre tre nye verjesamlingar, høvesvis i Førde, Eid og Sogndal. Her vil vi gå gjennom problemstillingar knytt til kva det inneber å vere verje, handlingsrom, høyringsplikt overfor den ein er verje for og handlingar som krev samtykke frå Fylkesmannen, for å nemne noko.

Om du er verje, eller har lyst til å bli det, oppmodar vi deg til å ta kontakt med oss eller melde deg på ei av samlingane.

Ytringsfridom, ytringsansvar og leiarskap hjå kommunepolitikarar

Av Anne Karin Hamre, Publisert tysdag 27. februar 2018

Folkevalde i kommunen har fleire roller. Ombodsrolla er særs viktig, og handlar om at dei folkevalde skal representere lokalsamfunnet, og lytte og vere i dialog med innbyggjarane. Dei folkevalde har òg ei leiings- og styringsrolle – dei skal saman finne gode løysingar, ta avgjerder og bidra til ei målretta og positiv utvikling av det lokalsamfunnet dei er valde til å styre. I tillegg har dei folkevalde eit overordna arbeidsgjevaransvar for alle tilsette i kommunen, og eit direkte arbeidsgjevaransvar for rådmannen. Til dette ligg eit ansvar for å følgje opp at rådmannen som ansvarleg leiar av administrasjonen, når avtalte mål, men òg å sikre at rådmannen sjølv har eit forsvarleg arbeidsmiljø.

Ein stor og vanskeleg arbeidskonflikt i barnevernstenesta har ridd Sogndal kommune som ei mare i mange år. Ein rapport frå Arbeidsmiljøspesialistene (AMS) har kartlagt årsaker til at konflikten oppstod, og vart langvarig og vanskeleg å løyse. Sogndal kommunestyre handsama 11. januar rapporten og oppfølging av forbetringsområda som var trekte fram. Kommunestyret vedtok ei orsaking til alle involverte tilsette for at tiltak for å løyse konflikten ikkje hadde verka. Kommunestyret ønskjer vidare å etablere gode rutinar og retningsliner for konflikthandtering, betre dokumentasjon av møte og samtalar i arbeidsmiljøsaker, revidere varslingsrutinar og få ei ny vurdering av tre varslingssaker ved setjerådmann. I siste vedtakspunktet seier kommunestyret seg glad for at granskingsrapporten frå AMS og ein rapport frå Arbeidstilsynet tyder på at arbeidsmiljøet i Sogn barnevern i dag er godt. Fire parti fremja mistillitsframlegg mot rådmannen. Framlegget fall med 12 mot 13 røyster.

Etter så lang tid med interne konfliktar og uheldige mediesaker, var det grunn til å tru at politikarane etter vedtaka 11. januar ville ha merksemda på å gjennomføre forbetringstiltaka og på å gjere dagens barnevernsteneste best mogleg rusta til å hjelpe utsette barn og unge og familiar. Kva mål og tiltak skal kommunen ha for å sikre ei god barnevernsteneste og eit godt og trygt arbeidsmiljø i kommunen framover? Kva system må vere på plass for å sikre at kommunestyret får den informasjonen det treng om stoda og for å ta i vare den overordna styringa? I staden vart resultatet av spørjetimen i Sogndal kommunestyre 15. februar, full splid mellom dei politiske fløyene om handlingar og informasjon i saka som formelt var avslutta 11. januar.

Sogndal. Foto: Anne Gro Fredheim.

Sogndal. Foto: Anne Gro Fredheim.

Enkelte prøver å gjere debatten om samarbeidsklimaet i etterkant av dette kommunestyremøtet til ein debatt om dei folkevalde sin ytringsfridom. Ingen dreg i tvil at dei folkevalde har rett, dei har til og med ei openberr plikt, til å ytre seg. Det er særleg viktig at folkevalde engasjerer seg og gir ei stemme til dei innbyggjarane som ikkje når fram med si eiga stemme. Men med ytringsfridom følgjer det òg eit ansvar for å tenkje gjennom kva forum ytringa vert sett fram i, kva form ytringa skal ha, og korleis ytringane verkar på andre. Det gjeld særleg ytringar frå talarstolen i høgste organet i kommunen – kommunestyret.

Eg meiner debatten no bør dreiast over på kva som er godt leiarskap. Opp gjennom åra har vi sett fleire døme på at dårleg samarbeidsklima mellom dei folkevalde og mellom politikarar og administrasjon på sikt går ut over både tenester og omdøme. Sogndal er region- og skulesenter og ein kommune i vekst. Kommunen har lang tradisjon for god økonomistyring som gir handlingsrom for store satsingar, og med det gode føresetnader for å lukkast med å utvikle kommunen. No skal kommunen slå seg saman med to andre kommunar, og bør nytte mykje merksemd på denne prosessen. I staden ser vi konflikt og manglande tillit. Kommunestyret må samla ta ansvar, og legge til rette for at tilliten kan byggjast opp att. Utan tillit og samarbeid blir det inga god utvikling for kommunen, men derimot fare for at innbyggjarane får eit dårlegare tilbod framover enn dei med rette kan forvente.

Oppsplitting av miljøvernansvaret?

Av Nils Erling Yndesdal, Publisert onsdag 21. februar 2018

I rapporten «Regionreformen – desentralisering av oppgaver fra staten til fylkeskommunene» kjem eit ekspertutval med framlegg om at fleire miljøvernoppgåver blir flytta frå fylkesmannen til fylkes­kommunen. Dette omfattar forvalting av rovvilt, villrein, andre truga og sårbare artar, forvalting av mindre verneområde, og tilsyn med kommunane si forvalting av strandsona langs sjø og vassdrag. Ekspertutvalet vil at fylkespolitikarar skal leie nasjonalparkstyra, og at nasjonalpark­forvaltarane skal ha fylkeskommunen som arbeidsgjevar. Utvalet meiner likevel at Fylkesmannen framleis skal ha ansvar og oppgåver innan ureinings­regelverket, og andre miljøvernoppgåver knytte til kontroll, tilsyn og klage.

Det er Stortinget som skal ta stilling til kva oppgåver dei elleve nye fylkeskommunane, som ein del av gjennomføringa av regionreforma, skal ha frå 1.1.2020.

Eitt år i førevegen skal den nye organiseringa av fylkesmennene vere på plass. Frå 1.1.2019 vil det såleis vere ti fylkesmannsembete i landet. Vi i Hordaland og Sogn og Fjordane er alt komne langt i å få på plass rammene for den nye organisasjonen. Dette inkluderer mellom anna at det blir éi felles miljøvernavdeling. Dyktige medarbeidarar i Leikanger, Bergen, Gaupne, Aurland, Rosendal og på Sandane skal i løpet av hausten få tilbod om jobb i denne nye avdelinga. Slike omstillingar kan vere krevjande, og for å kunne lukkast er det nødvendig med gode, inkluderande og trygge prosessar.

Men kva vil vere konsekvensane for gjennomføring av Stortinget og Regjeringa sin politikk dersom dette fagmiljøet vårt på miljøvernfeltet skal splittast etter berre eitt år i eit nytt, samanslege embete? Og vil det vere effektiv ressursbruk å ha eitt fagmiljø i fylkeskommunen og eitt fagmiljø hos Fylkesmannen for å følgje opp nasjonal miljøvernpolitikk og rettleie kommunane?

Naturlandskap
Naturlandskap. Foto: Pixabay.

Som mangeårig leiar innan regional miljøforvalting, men også med erfaring som heiltids lokalpolitikar, håpar og trur eg at våre fremste folkevalde tek overordna og langsiktige grep når dei avgjer ansvarsfordelinga mellom dei ulike nivåa.

Med samanslåing av dei to fylka Hordaland og Sogn og Fjordane blir vi om lag 630.000 innbyggjarar. Dette kan vel likevel ikkje forsvare at vi som samfunn skal ta oss råd til å ha dobbelt opp med miljøkompetanse og -fagfolk på regionalt nivå?

Vi må også hugse på at hovuddelen av miljøoppgåvene uansett skal utførast på lokalt nivå – i alle dei 43 kommunane vi vil ha i det nye fylket frå 1.1.2020.

Alle kan ikkje alltid få først

Av Jacob Andersen, Publisert fredag 9. februar 2018

Å prioritere handlar om å sette noko føre noko anna. Å fikse ei meir viktig utfordring før du fiksar ei mindre viktig utfordring. Så langt greitt. Men kva når dette noko er ein pasient, og det å prioritere handlar om å sette ein pasient føre ein annan pasient. Då er det ikkje så greitt lenger. Treng vi verkeleg prioritere mellom pasientar – vi som bur i eit land som har åtte tusen milliardar plassert i eit av verdas største investeringsfond?

Tenk deg at du må overleve åleine i skogen i ei veke. Kva gjer du først? Leite etter vatn, leite etter mat, bygge ly for natta eller heller forsøke å tenne eld med to tørre pinnar? Vala er mange, men der nokre val vil auke sjansen din for å overleve vil andre  minke sjansen. Vår evne til å prioritere har opp gjennom utviklinga utgjort forskjellen mellom liv og død.

Prioritering innan helsevesenet er ikkje nytt. Grunnlaget for prioritering har vore diskutert grundig gjennom fleire offentlege utval i perioden 1987-2015 og har seinast ført til stortingsmeldinga Meld. St. 34 (2015-2016) Verdier i pasientens helsetjeneste – Melding om prioritering. Stortingsmeldinga skildrar ulike vilkår for prioritering og gir føringar for kva grunnleggande verdiar som skal stå sentralt for prioritering i helsevesenet.

Pasient og lege. Foto: Colourbox

Pasient og lege. Foto: Colourbox

Helsevesenet er eit fellesfinansiert velferdsgode utan reell betaling frå brukarane. Det er eit økonomisk system utan ein tydeleg mekanisme som kan regulere forbruket. I andre økonomiske system vil mellom anna pris regulere forbruket på bakgrunn av betalingsevne og betalingsvilje. Dette betyr at helsevesenet må ha eigne mekanismar for regulering. Eit døme er når sjukehuset gjer ei vurdering av kva rettar du har som pasient.

Når sjukehuset får ei tilvising frå fastlegen, skal sjukehuset vurdere om du har rett på helsehjelp frå sjukehuset. Sjukehuset må deretter gjere eit vedtak som stadfestar om du har eller ikkje har rett til helsehjelp frå sjukehuset.

Du har rett til helsehjelp frå sjukehuset dersom følgjande vilkår vert stetta:

-          helsehjelpa må fagleg sett vere forsvarleg

-          helsehjelpa må fagleg sett vere effektiv

-          helsehjelpa må vere kostnadseffektiv for samfunnet

Med «forsvarleg» meiner vi at verknadane vi ikkje ønskjer (biverknadane) ved helsehjelpa står i eit rimeleg forhold til dei verknadane vi ønskjer. Med «effektiv» meiner vi mellom anna at helsehjelpa må kunne gi ein gevinst i anten livslengde eller livskvalitet, forhindre forverring eller  sikre at moglegheita for å kunne behandle tilstanden i framtida ikkje vert øydelagt. Med «kostnadseffektiv» meiner vi at dei trulege kostnadane skal stå i eit rimeleg forhold til den trulege effekten.

Dersom sjukehuset vurderer at du har rett til helsehjelp, må sjukehuset også fastsette dato for når  du kan rekne få slik helsehjelp og vidare gjere eit vedtak som stadfestar når du seinast skal få slik helsehjelp. Fristen skal settast ut frå ein hastegrad på bakgrunn av:

-          truleg tap av livslengde

-          truleg  tap av livskvalitet

Ved fristbrot kan du ta med deg retten til eit anna sjukehus – offentleg eller privat – med betalingsgaranti frå sjukehuset som gav deg retten. Det er Helfo Pasientformidling som administrerer fristbrot. Det er likevel viktig å merke seg at fristen berre gjeld oppstart av helsehjelp.

Godt nytt år, Sogn og Fjordane!

Av Anne Karin Hamre, Publisert onsdag 3. januar 2018

Vi har lagt bak oss eit innhaldsrikt år i Sogn og Fjordane. Nokre av hendingane eg vil sjå attende på med glede, er dei tre besøka til H.M. Dronning Sonja. Først opninga av Loen Skylift i mai, så besøket til United World College i Fjaler i september for å markere mangfald og inkludering i utdanning, og då ho i november delte ut sin eigen skulepris til Firda vidaregåande skule på Sandane.

H.M. Dronning Sonja opna Loen Skylift i Stryn 20. mai 2017

H.M. Dronning Sonja opna Loen Skylift i Stryn 20. mai 2017. Foto: Loen Skylift.

Gledeleg var det òg at Lærdalselvi endeleg vart friskmeld, etter 20 års kamp mot lakseparasitten Gyrodactylus salaris. Fornybarfylket Sogn og Fjordane tok i 2017 nye steg på vegen mot det grøne skiftet, med hydrogenprosjektet, satsing på el-ferjer og opninga av Lefdal Mine Datacenter, med energi frå vasskraft. Eg er særs nøgd med at initiativet frå Fylkesmannen om å skipe til ein nasjonal konferanse om klimaomstilling, er vorte eit årvisst arrangement som samlar deltakarar frå heile landet. Konferansen er eitt av svært mange døme på godt samarbeid på tvers av sektorar og verksemder i fylket vårt om store og viktige samfunnsutfordringar.

Geir Jakobsen i Mattilsynet overrakte mandag 30. oktober 2017 friskmeldingsvedtaket for Lærdalselva til klima- og miljøminister Vidar Helgesen og fylkesmann Anne Karin Hamre i Sogn og Fjordane. Foto: Eivind Røhne.

Geir Jakobsen i Mattilsynet overrekte 30. oktober 2017 friskmeldingsvedtaket for Lærdalselva til klima- og miljøminister Vidar Helgesen og fylkesmann Anne Karin Hamre i Sogn og Fjordane. Foto: Eivind Røhne.

Diverre fekk vi i året som gjekk nok ei stadfesting på at klimaet er i endring. Ekstremregnet 24. juli førte til storflaumen som råka bygdene Utvik og Breim hardt. Vi må berre bu oss på at vi oftare kjem til å oppleve slike hendingar, og planleggje for å avgrense skadane.

Anne Karin Hamre ser på skadane flaumen har påført i Utvik. Foto: Haavard Stensvand.Anne Karin Hamre ser på skadane flaumen har påført i Utvik. Foto: Haavard Stensvand.

2017 var året der Stortinget og regjeringa gjorde vedtak i mange av strukturreformene i den offentlege forvaltninga – kommunereforma, regionreforma og endringar i den regionale staten.

Vi står no på terskelen til det siste året som Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Det er lagt tre politiske føringar for samanslåinga med embetet i Hordaland: Det nye embetet skal ha delt lokalisering, talet på tilsette i Sogn og Fjordane skal vidareførast som i dag, og Leikanger skal vere hovudsetet for det nye embetet – noko som m.a. inneber at fylkesmann og assisterande fylkesmann skal ha kontorstaden sin der. Til påske skal nytt organisasjonskart og avdelingsleiarar i det nye embetet vere avklart. I tillegg skal ei rekkje system, rutinar og arbeidsmåtar samkøyrast før det nye embetet er etablert 1. januar 2019. Frå den datoen vert Lars Sponheim fylkesmann for det nye embetet.

Det nye embetet og etter kvart den nye fylkeskommunen som vert etablert 1. januar 2020, skal tene eit stort fylke med 630 000 innbyggjarar, store geografiske avstandar, mange kommunar (frå 59 i dag til 43 frå 2020) og eit mangfaldig næringsliv. Noko av styrken til Sogn og Fjordane er det gode samarbeidet som er etablert mellom ulike verksemder for å løyse samansette samfunnsoppgåver, som klimaendringar, beredskap, utsette barn og unge, integrering og folkehelse. Dei formelle nettverka som er etablerte, som Forum for skule- og barnehageutvikling og IT-forum, må vi ta med oss og utvikle vidare i eit nytt storfylke.

Det vert òg avgjerande at vi kan stille med leiarar som ønskjer å bidra til å utvikle det nye storfylket, og som kan vere med å konkurrere om leiarstillingar med større spennvidde. Difor har fylkesordføraren og eg teke initiativ til eit leiarutviklingsprogram, som vi ønskjer å utvikle saman med sentrale aktørar i fylket.

Endeleg må vi som er i omstilling vakte oss så vi ikkje blir for innovervende i alt endringsarbeidet, og alltid ha med oss at vi er til for innbyggjarane og samfunnet. Eg ønskjer alle i Sogn og Fjordane eit godt nytt år!

iPad i barnehagen – noko anna enn spel og YouTube

Av Magne-Bjarte Hatlem, Publisert tysdag 12. desember 2017

Bruk av nettbrett er berre ein av mange arbeidsmåtar i den nye rammeplanen for barnehagen. Den digitale praksisen til barnehagen skal bidra til leik, kreativitet og læring.

Spel og YouTube kan vere ei støtte i arbeidet, men digital praksis er noko anna enn verkelegheitsflukt. Digital praksis skal ikkje sjåast som noko nytt og framandt, på sida av barnehagekvardagen, men som ein av mange  integrerte måtar å arbeide i barnehagen.

Digitalt mikroskop
Eit godt døme på dette er at barnehagen tek med seg digitalt mikroskop i tursekken for å undersøke dei små tinga i naturen. Ei jente oppdagar at blåbær har steinar! Først plukkar dei bæra, dei lagar syltetøy og smakar på det dei har laga.

Ein stad inni denne utforskinga finn jenta ut at ho kan sjå syltetøyet på ein anna måte, ho hugsar mikroskopet. Gjennom det digitale verktøyet får jenta sjå naturen på ein ny måte. Dei små tinga vert større, slik at ho oppdagar at blåbær har steinar.

Barnas perspektiv
Barn likar nye ukjente stader i naturen dei kan boltre seg i, som eit gammalt knudrete tre med snirklete greiner. Det tenkte i alle fall ein pedagog då barnehagen skulle ha turdag. Barna fekk med seg digitalkamera og knipsa bilete medan dei labba i veg. I dagane etter kombinerte barna bileta med lydopptak i programmet Book Creator. Ein gut las inn historia om bildet han tok av føtene til han og Lena: «Vi e venna!».

Kva var barna opptatt av? Dei fortalte om vennskap og om fellesskapet dei opplevde på turen. Det spesielle treet vart ikkje nemnt. Vi trur vi kjenner barnas perspektiv, men dei kan fort overraske. Gjennom den digitale historieforteljinga fekk barna medverke i si eiga læring.

Jente med iPad. Foto: Pixabay

Jente med iPad. Foto: Pixabay

IKT-samling om oppvekst og utdanning
Eksempla kjem frå Kirketunet Barnehage som heldt fleire inspirerande innlegg på årets IKT-samling om oppvekst og utdanning. IT-forum Sogn og Fjordane samlar årleg tilsette i barnehage og skule for å heve blikket og sjå på kva som rører seg i den digitale sfæren. I år sette vi ny rekord med over 200 deltakarar.

Kirketunet barnehage fekk IKT-senterets digitale barnehagepris 2017 og deler villig av over 20 års erfaring med digital praksis. På bloggen sin listar barnehagen opp alle programma og appane dei brukar.

Digital barnehagepris til Sogn og Fjordane i 2018?
Sogn og Fjordane har barnehagar med god digital kompetanse. Både det digitale mikroskopet og digitale historieforteljingar blir brukt i barnehagane i fylket vårt. Vi er sikre på at fleire av desse kunne ha vunne den digitale barnehageprisen i 2018. Tek de utfordringa?