Teieplikt med vit

Av Gunnar O. Hæreid, Publisert tysdag 4. desember 2018

Teieplikta gjev eit grunnleggjande vern for at privatpersonar skal sleppa å få personlege opplysningar spreidde for alle vindar. Men teieplikt skal ikkje vera eit hinder for at born og andre får gode tenester.

Etter forvaltningslova har tilsette i kommunar og staten teieplikt om «personlige forhold» om privatpersonar. Utanforståande skal ikkje få innsyn i opplysningar som det er vanleg å villa halda for seg sjølv, til dømes helse-, sosial- eller barneverntenester som ein person får. Datatilsynet passar på, og det kan til og med utløysa straff å bryta teieplikta.

Men fordi det kan få alvorlege konsekvensar å bryta teieplikta, hender det at teiepliktige opplysningar ikkje vert delte der det både er fornuftig og rett, og stundom til og med plikt til å dela. Det kan vera like alvorleg for eit barn som treng hjelp frå barnevernet, at skulen eller helsevesenet ikkje får opplysningar om barnet som set dei i stand til å leggja til rette tenestene. Dersom barnevernet mistenkjer at ein av foreldra mishandlar eit barn, må fastlegen få vita om det for å kunna sjå etter teikn. Dersom eit barn som er i ferd med å bli undersøkt av barnevernet i ein kommune, flyttar til ein annan kommune, må den nye kommunen få opplysningane og ta dei med seg inn i sine undersøkingar. Og skulen må kunna gå til barne- og ungdomspsykiatritenesta eller politiet med opplysningar om at ein elev utøver vald eller nyttar narkotika.

Difor må teieplikta nyttast rett og med vit. Dei som handterer teiepliktige opplysningar må kunna hovudreglane:

  • Teieplikta hindrar ikkje at den dei gjeld, sjølv får tilgang til opplysningane
  • Teieplikta hindrar ikkje at eit organ i kommune eller stat sjølv brukar opplysningane for å gjera oppgåvene sine
  • Teieplikta hindrar ikkje at eit organ i kommune eller stat deler opplysningane med andre organ, til dømes skule, helsevesen eller barnevern, der dette er naudsynt for å gjera oppgåvene til organet som deler
  • Teieplikta hindrar ikkje at kommune eller stat går til politiet med opplysningar om lovbrot, der dette har samanheng med oppgåvene til organet som deler
  • Teieplikta blir erstatta av plikt til å melde frå til politiet når det er fare for grove brotsverk, til dømes grov vald

Fylkesmannen set 4. og 5. desember temaet på dagsordenen på konferanse om barneperspektivet i tverrfagleg samhandling. Målgruppa for samlinga er alle som arbeider med born og unge, til dømes i skule, barnehage, barnevern, Nav, PPT, BUP, folkehelsekoordinator, helsestasjon og bibliotek.

Kommunegjelda – «det er nok nå!»

Av Kåre Træen, Publisert fredag 16. november 2018

Orda høyrer til tidlegare sentralbanksjef Svein Gjedrem etter han i eit innlegg i 2017 fekk spørsmålet om kor mykje gjeld kommunane kan bere. Svaret var enkelt og klart, det er nok nå! – og grunngjeve med at gjelda over tid ikkje kan vekse mykje meir enn veksten i økonomien til kommunane. Slik sett skil ikkje kommuneøkonomi seg mykje frå privatøkonomien for kvar og ein av oss. Du og eg kan heller ikkje halde fram med å ta opp nye lån dersom ikkje også inntekta vår går monaleg opp.

I løpet av dei siste ti åra er den langsiktige gjelda nær dobla seg for kommunane i Sogn og Fjordane. Frå 6 mrd. i 2007 til 11 ½ mrd. kroner ved siste årsskifte. Gjelda har vore mogleg for kommunane å handtere, ettersom det har vore god vekst i inntektene og renta har vore på eit rekordlågt nivå. Men kva om denne utviklinga snur, med lågare inntektsvekst og høgare renter?

Fleire av kommunane våre ligg over landsgjennomsnittet i lånegjeld, og vi har kommunar som ligg heilt i landstoppen når gjelda blir samanlikna med driftsinntektene (brutto gjeldsgrad). Høgast ligg kommunane Eid og Naustdal, plassert høvesvis på 25. og 28. plass av landets 426 kommunar i 2017. Kva skjer så framover? Hjå Fylkesmannen har vi med grunnlag i økonomiplanane til kommunane sett på planlagt utvikling fram til 2021.

2017: SSB-statistikkbanken. 2018 -2021: Kommunanes økonomiplanar etter ny kommunestruktur.

2017: SSB-statistikkbanken. 2018-2021: Kommunanes økonomiplanar etter ny kommunestruktur.

Økonomiplanane viser at gjelda aukar sterkare enn inntektene, og for fleire av kommunane svært mykje meir. Det fortel oss at ein større del av inntektene til kommunen må brukast til å betale renter og avdrag, noko som kan føre til kutt i tenester eller at det må koste meir å vere innbyggjar i kommunen. Av utviklinga ser vi at kommunane Kinn, Stad og Sunnfjord får høg gjeldsgrad når dei blir nye kommunar frå 2020. Men også mindre kommunar som Hornindal, Solund og Vik har planar som gir ein sterkare auke i gjelda enn i inntektene.

I arbeidet med budsjett- og økonomiplan fram til 2022 skal kommunestyra før nyttår gjere vurderingar, prioriteringar og vedtak om framtidig drift og investeringar. Til dette arbeidet treng politikarane eit godt og tilstrekkeleg grunnlag for sine avgjerder. Eit spørsmål dei må ta stilling til; er utvikling av lånegjelda berekraftig, slik at den økonomiske handleevna blir teken i vare over tid? Delar av gjelda kan vere knytt til sjølvfinansierande investeringar og kommunane har samstundes innskot og plassering av midlar. Difor er det viktig å vite storleiken på gjelda som er renteeksponert. Dette fortel kor stor del av ein renteauke som vil belaste kommuneøkonomien gjennom bruk av driftsinntekter. Kommunane bestemmer sjølve, gjennom sitt eige finansreglement, kor mykje lån som skal ha flytande rente og kor mykje som skal ha fast rente. Fordelinga vil vere med på å avgjere kor raskt ei endring i renta vil påverke drifta til kommunen. Oppsummert bør kommunane utarbeide «stresstestar», som viser økonomiske verknader ved ulike senario for endringar i renta og avkastning for plasserte midlar.

For kommunar med høg gjeld eller som planlegg ytterlegare låneopptak, er det risiko for at dei ikkje vil klare å handtere gjelda dersom vi får renteauke og lågare vekst i inntektene. Ei slik utvikling kan få  konsekvensar for viktige velferdstilbod for deg og meg – og dei som kjem etter oss. Det har alltid vore slik at god økonomisk planlegging over tid løner seg, medan det er krevjande å rydde opp i raude rekneskapstal etter feilslått planlegging. For å sleppe å kome i ein situasjon med drastiske kutt i tenester, må kommunane gjere grundige analysar og vurderingar før det blir gjort vedtak om nye lån. Det er ikkje vanskeleg å sjå at for fleire av kommunane er gjelda «meir enn nok no»!

Beredskap er eit felles ansvar

Av Haavard Stensvand, Publisert torsdag 25. oktober 2018

Det vert sagt at det å verte fødd i Noreg er som å vinne i livets lotteri. Det er eit faktum at vi lever i eit av dei aller tryggaste og mest stabile landa i verda. I tillegg viser dei fleste statistikkar at det tryggaste fylket å bu i, er Sogn og Fjordane. Samstundes er det sider ved samfunnet som tidvis gjer oss sårbare. Vi er sårbare fordi vi mellom anna har gjort oss stadig meir avhengige av tilgang på tenester og funksjonar som internett, mobiltelefoni og straumforsyning. Vi tek det nærmast for gitt at slikt fungerer til kvar tid.

Klimaet endrar seg og gjer at vi vert meir utsett for intenst vêr, fordi det kjem oftare og med større kraft. Sjølv om infrastruktur normalt klarar seg godt, vil faren for utfall i tenestene auke med intensiteten i uvêra. Den tryggleikspolitiske situasjonen er òg meir uoversiktleg og uføreseieleg no enn han har vore på ei god stund. Anneksjonen som Russland gjorde av Krim våren 2014, saman med destabiliseringa i Aust-Ukraina, endra det tryggleikspolitiske landskapet. Det gjer at Noreg moderniserer totalforsvaret.

Ein naturleg del av arbeidet med eit moderne totalforsvar er auka merksemd på beredskap i befolkninga; med andre ord korleis kvar enkelt tar vare på seg og sine viss noko uføresett skulle skje.

Styresmaktene har eit grunnleggjande ansvar for å førebygge og handtere uønskte hendingar og kriser i samfunnet. Samstundes må kvar einskild av oss kjenne på eit ansvar for vår personlege beredskap. Tenk deg at du vert råka av ei hending som fører til at straumen vert borte i heimen din i fleire dagar. Eller at vegen der du bur vert uframkomeleg som følgje av skred eller flaum. Veit du om du og familien har mat, vatn og varme i slike tilfelle?

Ifølgje Direktoratet for samfunnstryggleik og beredskap (DSB) er ikkje nordmenn godt nok budde på slike situasjonar. Saman med Oslo kommune har difor direktoratet nyleg lansert ein kampanje for å styrke eigenberedskapen til folk flest. Kampanjen har merksemd på kva den einskilde bør tenkje gjennom dersom det skjer uønskte hendingar. Kampanjen inneheld òg konkrete råd om kva som bør vere på lager i heimen for å dekkje grunnleggjande behov. Beredskapslageret i bustaden bør mellom anna innehalde tørrmat og drikkevatn, alternative oppvarmingskjelder, hygiene- og førstehjelpsutstyr og ein batteridriven DAB-radio.

Foto: Gaute Gjøl Dahle/DSB

Foto: Gaute Gjøl Dahle/DSB

DSB tek til orde for at kvar husstand bør vere budd på å klare seg på eiga hand i minimum tre døgn.

Kongstanken bak kampanjen er at dess fleire som er i stand til å ta vare på seg sjølve og andre, dess betre rusta er samfunnet i møte med uønskte hendingar og kriser. Vi oppmodar såleis alle om å ta nokre enkle grep for å styrke sin eigen beredskap og på den måten redusere noko av sårbarheita i samfunnet. Slike beredskapsførebuingar kan og sjåast på som ei investering i kapasitet til å hjelpe andre. Eigenberedskap vil også vere eit tema når vi inviterer kommunane og regionale beredskapsaktørar til ein konferanse om samfunnstryggleik og beredskap 30. oktober.

TV-aksjonen 2018: for eit varmare og meir inkluderande samfunn

Av Maria Nesse Haugen, Publisert torsdag 18. oktober 2018

TV-aksjonen og føremåla han støttar, har i alle år fått stor oppslutnad av nordmenn, og det er mange gode grunnar til det. Dei siste åra har han mellom anna bidrege til å gi utdanning til barn og unge i konfliktområde, sikre tilgang på reint vatn i store delar av Afrika og Asia, og hjelpt oss å bevare viktige område med regnskog. Når aksjonen nok ein gang går av stabelen den 21. oktober i år, vil midlane gå til Kirkens Bymisjon, og vi skal rette blikket heimover til vårt eige land.

Det finst mange i Noreg i dag som manglar grunnleggjande element i kvardagen sin, og det kan vere ekstra sårt å stå utanfor eit samfunn som per definisjon er velståande. Utanforskap kjem i mange former, og det kan vere snakk om menneske med heilt akutte behov for mat eller ei seng å sove i, eller det kan gjelde manglande sosiale fellesskap. Det er desse menneska det skal handle om førstkomande søndag.

Om du vel å støtte prosjektet til Kirkens Bymisjon denne dagen, er du med på å hjelpe organisasjonen sitt arbeid for å skape eit varmare og meir inkluderande samfunn. Meir konkret bidreg du mellom anna til etableringa av tiltak som:

  • akuttovernattingar slik at fleire kan få ein trygg og varm stad å sove
  • enkle matstasjonar som tilbyr minst eitt varmt måltid om dagen
  • sanitærtilbod som toalett, dusj og vaskemaskin
  • fritidsaktivitetar for barn og unge
  • arbeidsplassar for menneske som fell utanfor det ordinære arbeidslivet
  • møteplassar for folk med innvandrarbakgrunn, med mål om å hjelpe dei til å bli ein ressurs i eige nærmiljø
  • kaféar for folk med ruserfaring eller dårleg psykisk helse, slik at dei kan auke livskvaliteten gjennom fellesskap, næringsrik mat, kvile og informasjon frå hjelpeapparat
  • (fullstendig oversikt over tiltak finn du her.)

bossebarerbilde_2

Det er sjeldan vi ser eit slikt engasjement som det TV-aksjonen er med på å skape, og kombinasjonen av opplysing og gjevarglede gir oss moglegheit til å hjelpe mange av dei som treng det mest. Sidan oppstarten i 1974 har det norske folket bidrege med over 7,5 milliardar kroner, og Sogn og Fjordane har i mange år utmerka seg som eit gåvmildt fylke.

Vi kan vidareføre denne tradisjonen i år også, når 100 000 bøsseberarar går årets viktigaste søndagstur den 21. oktober. Ta godt imot dei!

Fritid for alle

Av Jacob Andersen, Publisert torsdag 4. oktober 2018

Ei stadig større gruppe av barn og ungdom i Noreg lever i husstandar med varig låg inntekt – det vil seie i ein husstand med samla husstandsinntekt på mindre enn 60 prosent av medianinntekta i tre eller fleire år på rad. Talet på ungar i gruppa har auka sidan starten av 2000-tallet og har no passert 100 000, trass i auka politisk merksemd og fleire nasjonale strategiar. Her i fylket lever meir enn 1 500 barn og ungdom i husstandar med låg inntekt.

Barn som lever i husstandar med låg inntekt deltek berre halvparten så mykje i organiserte idretts- og fritidsaktivitetar. Desse ungane kan såleis miste den “helseeffekten” og “samfunnseffekten” deltaking i slike aktivitetar kan bidra med. Noreg ratifiserte FNs barnekonvensjon i 1990, og for barn og ungdom kjem prinsippet om høve til å delta til uttrykk i artikkel 31:

Artikkel 31
1. Partene anerkjenner barnets rett til hvile og fritid og til å delta i
lek og fritidsaktiviteter som passer for barnets alder og til fritt å delta
i kulturliv og kunstnerisk virksomhet.

2. Partene skal respektere og fremme barnets rett til fullt ut å delta i
det kulturelle og kunstneriske liv og skal oppmuntre tilgangen til
egnede og like muligheter for kulturelle, kunstneriske, rekreasjons og
fritidsaktiviteter.

team-2444978_960_720
Lagsport. Foto: Pixabay.

I juni 2016 underskreiv statsministeren og fire statsrådar i fellesskap Fritidserklæringa. Fritidserklæringa er tiltak 39 i regjeringas strategi mot barnefattigdom og har som mål at alle ungar, uavhengig av husstandsinntekt, skal kunne delta regelmessig i minst ein organisert aktivitet saman med andre. Barne-, ungdoms- og familiedirektoratet har sekretariatsfunksjon og skal gi tilskot til relevante prosjekt og bidra til erfaringsspreiing.

Somme kommunar har satsa på å utvide det generelle tilbodet av idretts- og fritidsaktivitetar. Slike satsingar har auka deltakinga i grupper med høg husstandsinntekt , men det har diverre ikkje ført til høgare deltaking i grupper med låg husstandsinntekt. Dette syner altså at “tidevatnet ikkje alltid løfter alle båtar”. Det som særleg synest å kunne auke deltakinga for gruppa med låg husstandsinntekt, er å senke terskelen for deltaking i dei aktivitetane ein alt har, eller gjennom å etablere lågterskeltilbod. Aktivitetane må være lett tilgjengelege, og det må være låge kostnadar for deltaking. Sjølv i relativt lite utstyrskrevjande aktivitetar kan kostnadar til turneringar og turreiser auke terskelen for deltaking. Også ulike dugnadsaktivitetar kan føre til større utlegg.

Dette betyr sjølvsagt ikkje at vi skal bygge ned dei tilboda vi har. Det betyr kanskje heller at vi som samfunn og som lokalsamfunn skal legge til rette for at det vert lettare å delta for dei ungane som har lyst, men som av ulike grunnar ikkje gjer det.

Korleis støtte opp om utvikling og læring?

Av John Ole Vange og Lill Mona Solberg, Publisert tysdag 18. september 2018

Vi vil at våre barn skal lukkast og bli til gagns menneske. Ein grunnleggjande føresetnad er eit godt samarbeid mellom heim og skule. Samarbeidet er eit gjensidig ansvar, men det er skulen som er den profesjonelle parten.

Samarbeid

Når vi skriv våre barn er omgrepet ikkje avgrensa til rolla som føresette. Tilsette på skulen ser også på elevane som sine barn.

Med utgangspunkt i målsetjinga om å utvikle gagns menneske er det viktig at heim og skule samarbeider om å gi barna best mogeleg utgangspunkt for vidare liv. Foreldre kan støtte opp om barns utvikling mellom anna gjennom å følgje opp skulearbeid i kvardagen og samarbeide nært med lærarane på skulen.

Men ansvaret for opplæringa ligg hjå skulen.

I ei stortingsmelding om kvalitet i skulen går det fram at det er mange faktorar som påverkar elevens læring, meistring og gjennomføring. Det som likevel peikar seg ut som det aller viktigaste, er lærarens kompetanse og samspel med elevane.

Læraren er den viktigaste einskildfaktoren for barna si læring på skulen. For å fylle rolla må læraren handtere både den einskilde sine behov, det sosiale samspelet, fellesskapen og den faglege opplæringa.

Korleis kan skuleeigaren legge til rette for at læraren skal fylle rolla si?

Andre sentrale faktorar for å fremje læring og utvikling hos elevane er:

- læraren si moglegheit for kompetanseutvikling og profesjonsfellesskap

- skuleleiing og skuleeigar si oppfølging av skulane.

Ein aktiv skuleeigar kjenner dei sterke og svake sidene til skulane sine. Dei kjenner lokalsamfunnet og held seg orientert om lover, reglar og politiske føringar. Ut frå den kunnskapen skuleeigaren sit på, må det setjast tydeleg retning på utviklinga av skulane. Mellom anna må det lagast kompetanseplanar som sikrar naudsynt fagkompetanse over tid på område ein ser utfordringar.

Skuleeigaren er ansvarleg for etter- og vidareutdanning for sine tilsette. Staten yter store summar for å støtte opp om og motivere til dette. Den aktive skuleeigaren nyttiggjer seg denne støtta på ein god og framtidsretta måte når kompetansebygginga følgjer lokale kompetanseplanar.

skule_skriving

(Illustrasjonsfoto: Pixabay)

Hald fast, hald ut

Alle opplever at å jobbe med utvikling av skulane krev tolmod og kontinuerleg jobbing over tid. Større satsingar bør gå over fleire år, slik at resultat og arbeidsmetodar får «setje seg i veggene».

Å investere i lærarens kompetanse på desse områda vil i neste omgang kome elevane til gode:

- etablere eit godt fagleg miljø

- få til variert opplæring

- gi gode tilbakemeldingar

- samarbeide godt med heimen

Ein god lærar og eit godt samarbeid mellom skule og heim vil gje kvar einskild elev eit godt utgangspunkt for positiv utvikling.

Takk til fylkeslegen vår

Av Anne Karin Hamre, Publisert fredag 29. juni 2018

I dag er det siste arbeidsdagen til fylkeslege Per Stensland før han byrjar eit nytt tilvære som pensjonist, etter over 40 år som lege i Vesterålen, Botswana, Sogndal og til slutt som fylkeslege hjå Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Vi har mykje å takke Per for, og eg vil særleg trekkje fram tre eigenskapar:

Breiddekunnskapen og eit brennande engasjement for distriktsmedisin
Det er ikkje opplagt at unge legar vil til Sogn og Fjordane for å gjere karriere. Per Stensland har bidrege godt med å leggje tilhøva til rette, gjennom nettverk og kurs for turnuslegar, ALIS-prosjektet, pilotprosjekt om legevakt i distrikt, eit langvarig engasjement i Nasjonalt senter for distriktsmedisin Ikkje minst har han vore ein tydeleg talsmann for distrikta sine føresetnader og behov i dialogen med nasjonale styresmakter. Det var heller ikkje tilfeldig at det var han som i ein kronikk i Aftenposten frå 2017 sparka i gang debatten som framleis går, om fastlegeordninga er i ferd med å bryte saman. For dette langvarige arbeidet og sterke engasjementet for distriktsmedisinen vart han i 2014 heidra med Anders Forsdahls minnepris, etter nominasjon frå Universitetet i Bergen. Nominasjonen vart avslutta med desse orda: «Han har sterke kontaktskapande eigenskapar og er eit usedvanleg raust medmenneske og kollega».

Parallelt med legearbeid og spesialisering i samfunns- og allmennmedisin, har Per Stensland drive med forsking og fagutvikling, og vart i 2013 professor ved Universitetet i Bergen.

Per er flink med folk
Per Stensland har heile vegen vore oppteken av at godt legearbeid òg handlar om god kommunikasjon med pasienten, og dette var tema for doktorgradsavhandlinga hans frå 2003. Då Helsedirektoratet opna for prosjekt for å styrke brukarinvolvering i tilsynssaker, var Per raskt frampå for å få etablert eit slikt prosjekt her i embetet. Å møte folk ansikt til ansikt, lytte til dei og snakke med dei, krev ressursar, men det gir folk ei betre oppleving, sjølv om utfallet av saka kanskje ikkje blei som dei hadde håpa på.

Ein bidragsytar i leiinga av embetet
Per Stensland har evna til å tenkje heilskap og å ha det store overblikket. Difor har eg personleg sett stor pris på å ha han med i leiargruppa, og å ha han som diskusjonspartnar i vanskelege saker. Han har teke initiativ til å utvikle arbeidsmåtane våre, til dømes korleis læringseffekten av tilsyn kan aukast. Han har òg vore aktiv i å søke samarbeid på tvers av avdelingane våre og med andre etatar, mellom anna for å styrke arbeidet med helseberedskap og arbeidet for utsette barn og unge.

I dag tek vi farvel med ein klok, varm og raus kollega. Takk for engasjementet og arbeidet for å gje folk i Sogn og Fjordane eit likeverdig helsetilbod, og lukke til som pensjonist, Per!

IMG_3926

Beredskap mot atomhendingar

Av Stig Morten Tengesdal, Publisert onsdag 27. juni 2018

Tanken om at vi kan verte råka av ei atomhending kan verke fjern for mange av oss. I det daglege er vi gjerne meir opptekne av utfordringar knytt til flaum og skred. Den siste tida har det også vore stor merksemd rundt skogbrannfaren. Felles for slike hendingar er at erfaringa viser at dei vil råke oss frå tid til annan, og at dei nokre gongar får store konsekvensar. Kva så med risikoen for atomhendingar? Ein del får gjerne assosiasjonar til forholdet mellom Donald Trump og Kim Jong-un, og har kjent på redsla for at verda skal vere på randa av atomkrig.

Risikoen for atomhendingar handlar om meir enn dette. Kjernekraftulykka i Tsjernobyl er eit eksempel på ei hending som fekk svært alvorlege konsekvensar og som framleis kastar lange skuggar. Det har no gått over 30 år sidan ulykka, men norske strålevernstyresmakter gjennomfører til dømes årlege kontrollar av radioaktiv forureining i sørsamiske område. Det er difor eit uttrykk i kjernekraftindustrien som seier at «a nuclear accident anywhere is a nuclear accident everywhere.»

Norske strålevernstyresmakter meiner at sannsynet for at vi skal verte råka av ei atomhending er liten. Samstundes er det eit faktum at det finst kjernekraftverk i våre nærområde som representerer ein særleg risiko, fordi dei byrjar å verte gamle og i dårlegare forfatning. Allierte reaktordrivne fartøy er jamlege i norske farvatn og hamner, det går transportar med radioaktivt materiale langs norskekysten og reaktordrivne isbrytarar seglar i våre nærområde. Det har vore uønskte hendingar dei seinare åra som viser at potensialet for at noko kan gå gale er til stades. Det er difor viktig at vi har eit medvite forhold til risikoen for atomhendingar og at vi er budde på å handtere ei eventuell hending.

Kommunane er det lokale fundamentet i samfunnstryggleik- og beredskapsarbeidet og har også ansvar for beredskap mot atomhendingar. Tidlegare denne månaden hadde vi ei øving med åtte kommunar. Scenarioet var inspirert av eit reelt slep av eit russisk kjernekraftverk, som gjekk frå St. Petersburg, via norskekysten, til Murmansk i april. Det var ikkje atombrensel om bord og transporten gjekk på alle måtar som planlagt. I scenarioet vårt la vi til grunn at det kunne vere atombrensel om bord, og at det på grunn av havari i dårleg vêr var fare for eit radioaktivt utslepp. Kommunane vart såleis utfordra på å diskutere ei rekkje relevante problemstillingar ved ei atomhending.

Vi meiner slike øvingar er nyttige for å avdekke både sterke og svake sider ved atomberedskapen. Fylkesmannen er det regionale leddet i atomberedskapen og er pålagt eit viktig samordningsansvar. Vi ønskjer å ha merksemd på slike hendingar, og å styrke kunnskapen på dette området. Difor vil atomberedskap også vere eit sentralt tema når vi inviterer kommunane til ein konferanse om samfunnstryggleik og beredskap til hausten.

«Eg beklagar»

Av Per Steinar Stensland, Publisert onsdag 13. juni 2018

Det er vanskeleg å vere den som har gjort feil. I to tidlegare blogginnlegg har eg sett på reaksjonar mot helsepersonell etter uønskte hendingar og helsepersonells situasjon når dei får ei tilsynssak.

Denne bloggen tek opp korleis helsepersonell og leiarar kan handle for å hjelpe den som har ansvar for ei uønskt hending, og om mogleg, gjere det mindre vanskeleg å ha gjort feil.

Uønskte hendingar er eit leiaransvar. Leiaren for det kommunale helsesenteret eller sjukehusavdelinga har ansvar for at tilsette har trening i å kunne samtale om feilhandlingar og nesten-feilhandlingar internt i avdelinga. Dette føreset at ein definerer omgrepet uønskte hendingar breitt nok til at ein får erfaring i å snakke om feil som noko som skjer i vår avdeling. Det føreset ὁg at avdelinga har oversikt over uønskte hendingar, ikkje berre for å melde dei i avviksystemet, men for å diskutere dei internt med sikte på å finne førebyggande tiltak som kan fungere lokalt. Ein annan føresetnad er at leiaren kan snakke om eigne feil. Slik tydeleg lokal leiing vil gi avdelinga eller helsesenteret tryggleik til å tilby pasientar at ei klagesak kan rettast lokalt til sjukehus eller kommune. Pasienten kan ha tillit til klagebehandlinga.

Helsepersonell må forvente at leiar tek tak både i pasienten som har opplevd ei uønskt hending og helsepersonellet som er ansvarleg for hendinga. Helseleiarar har ikkje alltid vore villige til å ta vare på den siste gruppa, og dei har med rette frykta å kunne bli fryst ut i somme faglege miljø. Tida for dette må vere over, den som har ansvar for ei uønskt hending har krav på leiarstøtte.

Når helsepersonellet opplever å gjere ei feilhandling med negative konsekvensar for pasientar, vil dei også trenge annan støtte. Ektefelle, kjærast og venner kan vere til god hjelp. I ein slik krisesituasjon vil likevel mange også ha behov for å møte ein person som kan gi fagleg baserte motførestillingar til eigne tankerekker. Gode studievenner kan by på slik hjelp. Legeforeningens støttekollegaer er legane sitt profesjonaliserte motstykke til slike venner.

Med slik krisestøtte vil det kunne vere mindre vanskeleg for helsepersonellet sjølv å møte pasient eller pårørande på ein ivaretakande og profesjonell måte. Då vil det også vere mogleg å seie «eg beklagar» at du ikkje fekk den diagnostikken og behandlinga som vi i ettertid ser ville vore rett. Som vi tidlegare har vist, er årsaksforholda ved uønskte hendingar ofte samansette. Det er slett ikkje alltid rett for helsepersonell å ta skuld – å unnskylde seg. Men vi kan beklage at det gjekk gale.

Å beklage er å seie seg lei for det som skjedde. Det hjelp ikkje å seie seg lei for at den andre opplevde at ein sjølv var ufin eller handla som ein gjorde (slik politikarar til tider gjer). Det må handle om sjølve hendinga, elles vert beklaginga retta mot pasienten, og det var vel ikkje meininga?

Ei ny undersøking har funne at ein lege i gjennomsnitt kommuniserer 13 medisinske avgjerder i løpet av ein konsultasjon. Jamvel om helsepersonell har god kunnskap og jobbar i gode system, vil feilvurderingar og mistydingar førekome. Profesjonell handsaming av personar som opplever å stå midt oppe i ei krise som følgje av ei uønskt hending, vil bidra til å styrke pasienttryggleik i helsetenesta.

IT-forum for framtida

Av Gunnar O. Hæreid, Publisert onsdag 6. juni 2018

For nokre veker sidan takka eg for meg som leiar for IT-forum Sogn og Fjordane, etter seks år i styret, dei siste tre som leiar. Det var ein vemodig augneblink, og eg kjem til å sakna arbeidet.

I mi tid i styret har eg fått augo opp for kor viktig IT-forum er for utviklinga av fylket, og kor unikt det er med eit så langvarig og tett samarbeid mellom privat og offentleg sektor. Me finn ikkje IT-forum i andre stadar av landet, men mange skulle ønska seg noko liknande.

Eg trur alle no har innsett at internett og digitalisering er kome for å bli. Smarttelefonar og nye elektroniske duppedittar vert ein stadig viktigare del av oss på område etter område. For å hengja med og gjera våre bygder og samfunn i stand til å dra nytte av den digitale revolusjonen, er det avgjerande å ha ei kraft som utan eigeninteresse arbeider for at fylket skal liggja langt framme i utviklinga.

IT-forum vart skipa i 1995. Korleis ville fylket vårt truleg vore utan dette samarbeidet?

  • langt færre ville hatt fiber i heimen sin – særleg utanfor tettstadane
  • avdelinga i Difi på Leikanger som har nasjonalt ansvar for digitalisering av offentleg sektor, ville ikkje eksistert
  • Fylkesmannen ville neppe hatt nasjonalt ansvar for utvikling og drift av nettsider og sakshandsamingsløysingar
  • fylket ville neppe ha innført digital meldingsutveksling mellom fastlegar, helseføretak og pleie- og omsorgstenestene i kommunane
  • IT-verksemdene ville vore forutan ein viktig møteplass og inspirasjonskjelde
  • kommunane ville lege lengre tilbake i arbeidet med å ta i bruk velferdsteknologi
  • arbeidet med digital meldingsutveksling mellom staten, kommunane og innbyggjarane ville kanskje stått i ro
  • barnehagar og skular ville ikkje møtt kvarandre for å bli inspirert til å ta i bruk digital teknologi.

Bilete er teke i samband med opninga av ei ny IT-utdanning i Førde. Foto: Katrine Sele / Høgskulen på Vestlandet.

Viktigaste suksessfaktoren med IT-forum er å samla ulike samfunnsaktørar til å arbeida for felles mål, fristilte frå eigeninteresser, økonomisk vinning og sektorvise oppdrag. Saman definerer aktørane problema, set mål og prioriterer tiltak for å løysa dei. Metoden er også teken i bruk på andre område og er kalla «Sogn og Fjordane-modellen». Gjennom denne modellen får IT-forum langt betre resultat enn nokon av aktørane kvar for seg kunne drøyma om.

Eit døme er at ingen hadde teke det på alvor dersom ein av aktørane åleine hadde gått til høgskulen og bede om ei ny IT-utdanning. Med alle medlemsverksemdene i ryggen vart initiativet frå IT-forum frå 2014 teke imot med opne dører frå høgskulen og også av Innovasjon Noreg, Sparebanken Sogn og Fjordane og INU, som gav økonomisk støtte. Næringslivet slutta heilhjarta opp, og IT-utdanninga startar hausten 2018 i Førde, ved Høgskulen på Vestlandet.

Viktigaste utfordring framover for IT-forum, er å finna ein plass i det nye fylket. Så langt har me fått signal frå Hordaland om at dei er nyfikne på og positive til å ta inn IT-forum-konseptet. Men korleis det eignar seg for eksport, står framleis att å sjå.

Eg ønskjer det nye styret og ny leiar Anne-Mette Hjelle lukke til med det vidare arbeidet.